بررسی انتقادی «عامه بودن» ابوحنیفه در تعارض روایات

در صورت تعارض روایات فقهی و عدم امکان جمع عرفی میان آنها، روایت دارای ترجیح انتخاب می شود. یکی از مرجحات منصوص باب تعارض «مخالفت با عامه» است، زیرا روایتی که مطابق با عامه باشد، احتمالا به دلیل تقیه صادر شده است در حالی که روایت مخالف برای تبیین حکم شرعی صادر شده است. با این حال، تفسیر «عامه» میان اصولیان متفاوت است؛ برخی آن را مذاهب اربعه، برخی حکام جائر یا قضات می دانند، و بعضا آن را به شخص ابوحنیفه یا آرای وی نسبت می دهند. در این پژوهش با تحلیل داده های روایی و تاریخی، این نظریه که مراد از «عامه» شخص ابوحنیفه است مورد نقد قرار گرفته است. مهم ترین نقد نظریه ملاک «عامه بودن» ابوحنیفه، ضعف مستندات علمی ادعای نفوذ فتاوای ابوحنیفه در زمان حیات وی و همچنین بی اعتباری ادعاهای مخالفت عمدی وی با امام صادق (ع) است. همچنین، با توجه به شرایط تاریخی و جایگاه سیاسی و اجتماعی ابوحنیفه از جمله آزاداندیشی، احترام ویژه به خاندان پیامبر (ص) بویژه امام صادق و عدم همکاری وی با برخی حکام زمان این نظریه فاقد اعتبار علمی است. نتایج پژوهش کمک می کند فقیه با آگاهی بیشتر، به تحلیل دقیق تر و نتیجه ای مستدل تر در مواجهه با روایات متعارض نایل آید. همچنین، این مطالعه بر ضرورت بازنگری در معیارهای مرجحیت و تحلیل جامع تر رویکردهای اصولی تاکید می نماید.

کلیدواژه ها:

امام صادق ، ابوحنیفه ، مرجحات منصوصه ، تعارض روایات ، مخالفت با عامه