تحلیل هم‎نشینی نمادهای شیعی و اساطیر ایرانی در بازآفرینی خیر و شر: خوانش نگاره نجات مردم دریا توسط امام رضا(ع)

سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 29

فایل این مقاله در 16 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_JRPH-5-2_004

تاریخ نمایه سازی: 22 آبان 1405

چکیده مقاله:

نمادها در هنر نگارگری ایرانی ابزار ارتباط دنیای محسوس و جهان نامعقول‎اند. وقتی دو یا چند نماد در کنار هم می‎نشینند نوعی رابطه هم‎نشینی میان آنها ایجاد می‎شود. این ارتباط ضمن آشکارسازی مفاهیم آنها منجر به انتقال پیامی عمیق‎تر به مخاطب می‎شود. نگاره «نجات مردم دریا توسط امام رضا(ع)» در فالنامه‎های مصور دوره صفوی، از نمونه‎های شاخص بازنمایی تقابل خیر و شر در بستر نمادهای شیعی  ایرانی است. هدف این پژوهش پاسخ به این سوال است که: چگونه روابط تصویری و هم‎نشینی نمادهای شیعی و اسطوره‎های ایرانی در این نگاره به بازآفرینی مفهوم خیر و شر پرداخته‎اند؟ روش پژوهش توصیفی  تحلیلی بوده و مبتنی بر تحلیل داده به شیوه کیفی است. اطلاعات از طریق منابع کتابخانه‎ای، اسنادی و همچنین مشاهده آثار گردآوری شده‎ و ۴ نگاره موجود در فالنامه‎ها با مضمون مورد نظر برای تحلیل انتخاب شده‎اند. تحلیل تصاویر نشان می‎دهد که خیر و شر در این نگاره نه به صورت مفاهیمی انتزاعی، بلکه به عنوان محصول روابط فضایی، تقابل‎های کنشی و زنجیره‎های هم‎نشینی نمادها بازنمایی شده‎اند. امام رضا(ع) با نشانه‎هایی چون هاله نور، حرکت فعال و جایگاه مرکزی، در پیوند با مفاهیم شیعی نجات و نور قدسی و در هم‎نشینی با الگوهای اسطوره‎ای ایرانی چون فره ایزدی و منجی‎باوری به عنوان کانون خیر تصویر شده و با حضور فرشتگان تقویت شده است. از سویی دیگر دیو در تقابل مستقیم با امام و همچنین موجودات ترکیبی و انسان‎های برهنه در مجاورت با آب متلاطم، شبکه‎ای از نشانه‎های اهریمنی را شکل می‎دهند که شر را به مثابه نیرویی فعال و تهدیدکننده بازنمایی می‎کند. انسان‎های برهنه و غرق‎شونده نیز، وضعیت انسانی آسیب‎پذیر و نیازمند نجات را مجسم می‎سازند. نتایج پژوهش نشان‎دهنده این است که فرهنگ ایرانی در مواجهه با دین رسمی منفعل نبوده، بلکه با بازخوانی و بازآفرینی نمادهای دینی به شکل‎گیری زبانی تصویری انجامیده که هم برای ذهن شیعی و هم برای ناخودآگاه اسطوره‎ای ایرانی قابل درک است. در نهایت می‎توان گفت که نگاره‎های فالنامه به‎ویژه این نگاره میدان مهمی برای مطالعه تعاملات فرهنگی، استمرار اسطوره‎ها و شکل‎گیری مفهوم خیر و شر در ذهنیت ایرانی دوره صفوی به‎شمار می‎آیند.

کلیدواژه ها:

هنر شیعی ، فالنامه ، خیر و شر ، اسطوره ، نماد ، نگاره نجات مردم دریا توسط امام رضا(ع)

نویسندگان

فرزانه واحد دهکردی

استادیار گروه هنر، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.

مراجع و منابع این مقاله:

لیست زیر مراجع و منابع استفاده شده در این مقاله را نمایش می دهد. این مراجع به صورت کاملا ماشینی و بر اساس هوش مصنوعی استخراج شده اند و لذا ممکن است دارای اشکالاتی باشند که به مرور زمان دقت استخراج این محتوا افزایش می یابد. مراجعی که مقالات مربوط به آنها در سیویلیکا نمایه شده و پیدا شده اند، به خود مقاله لینک شده اند :
  • قرآن کریمافشاری، مرتضی؛ آیت‎اللهی، حبیب؛ رجبی، محمدعلی (۱۳۸۹)، بررسی روند ...
  • الیاده، میرچا (۱۳۸۶)، چشم‎اندازهای اسطوره، ترجمه جلال ستاری، تهران: نشر ...
  • آموزگار، ژاله (۱۳۸۴)، تاریخ اساطیری ایران، تهران: سمت ...
  • انصاری، مهدی (۱۴۰۱)، هنر از دریچه نظریه، تهران: روزبهان ...
  • اوستا (۱۳۸۲)، گزارش و پژوهش: جلیل دوستخواه، تهران: آگاه ...
  • بندهش (۱۳۸۵)، فرنبغ‎دادگی، ترجمه مهرداد بهار، تهران: توس ...
  • بهار، مهرداد (۱۳۷۵)، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: آگاه ...
  • پنجه‎باشی، الهه؛ سیفی، مطهره (۱۴۰۳)، مطالعه تحلیلی دو نگاره مرتبط ...
  • رضایی، ابوالفضل؛ صدریان، زهرا (۱۳۹۸)، بررسی و تحلیل قصیده النازلون ...
  • سجودی، فرزان (۱۳۹۵)، نشانه‎شناسی کاربردی، تهران: نشر علم ...
  • سیدخلیل‎اللهی، سارا؛ ابوالقاسمی، محسن (۱۳۹۸)، جلوه‎های تصویری و نوشتاری فره ...
  • علی‎پور، مرضیه (۱۳۹۴)، آیکونوگرافیک جلوه‎های بصری توسل به امام رضا(ع) ...
  • قمی، عباس (۱۳۶۹)، مفاتیح الجنان، تهران: فرهنگ اسلامی ...
  • کمبل، جوزف (۱۴۰۰)، سفر قهرمان، ترجمه عباس مخبر، تهران: نشر ...
  • کوشش، رحیم؛ کفاشی، امیررضا (۱۳۹۰)، بررسی تطبیقی نمادینگی عناصر طبیعت ...
  • مسکوب، شاهرخ (۱۳۷۹)، مقدمه‎ای بر رستم و اسفندیار، تهران: فرزان‎روز ...
  • مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴)، تفسیر نمونه، (ج ۶)، تهران: دارالکتب ...
  • مهدی‎زاده، علیرضا (۱۳۹۹)، فالنامه تهماسبی، تهران: سوره مهر ...
  • ناجی‎صالح، حسین؛ حجازی، بهجت‎السادات؛ محسنی‎نیا، ناصر (۱۴۰۲)، تحلیل نشانه معناشناختی ...
  • واحددهکردی، فرزانه (۱۴۰۱)، تحلیل نمود گروتسک در مصادیق شر در ...
  • یاحقی، محمدجعفر (۱۳۸۶)، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات ...
  • یاکوبسن، رومن؛ جمعی از نویسندگان (۱۳۹۴)، ساخت‎گرایی، پساساخت‎گرایی و مطالعات ...
  • فهرست منابع لاتینCassirer, Ernst, (۱۹۴۴), An Essay on Man, New ...
  • نمایش کامل مراجع