تحلیل همنشینی نمادهای شیعی و اساطیر ایرانی در بازآفرینی خیر و شر: خوانش نگاره نجات مردم دریا توسط امام رضا(ع)
محل انتشار: دوفصلنامه رهپویه حکمت هنر، دوره: 5، شماره: 2
سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 29
فایل این مقاله در 16 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد
- صدور گواهی نمایه سازی
- من نویسنده این مقاله هستم
استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:
شناسه ملی سند علمی:
JR_JRPH-5-2_004
تاریخ نمایه سازی: 22 آبان 1405
چکیده مقاله:
نمادها در هنر نگارگری ایرانی ابزار ارتباط دنیای محسوس و جهان نامعقولاند. وقتی دو یا چند نماد در کنار هم مینشینند نوعی رابطه همنشینی میان آنها ایجاد میشود. این ارتباط ضمن آشکارسازی مفاهیم آنها منجر به انتقال پیامی عمیقتر به مخاطب میشود. نگاره «نجات مردم دریا توسط امام رضا(ع)» در فالنامههای مصور دوره صفوی، از نمونههای شاخص بازنمایی تقابل خیر و شر در بستر نمادهای شیعی ایرانی است. هدف این پژوهش پاسخ به این سوال است که: چگونه روابط تصویری و همنشینی نمادهای شیعی و اسطورههای ایرانی در این نگاره به بازآفرینی مفهوم خیر و شر پرداختهاند؟ روش پژوهش توصیفی تحلیلی بوده و مبتنی بر تحلیل داده به شیوه کیفی است. اطلاعات از طریق منابع کتابخانهای، اسنادی و همچنین مشاهده آثار گردآوری شده و ۴ نگاره موجود در فالنامهها با مضمون مورد نظر برای تحلیل انتخاب شدهاند. تحلیل تصاویر نشان میدهد که خیر و شر در این نگاره نه به صورت مفاهیمی انتزاعی، بلکه به عنوان محصول روابط فضایی، تقابلهای کنشی و زنجیرههای همنشینی نمادها بازنمایی شدهاند. امام رضا(ع) با نشانههایی چون هاله نور، حرکت فعال و جایگاه مرکزی، در پیوند با مفاهیم شیعی نجات و نور قدسی و در همنشینی با الگوهای اسطورهای ایرانی چون فره ایزدی و منجیباوری به عنوان کانون خیر تصویر شده و با حضور فرشتگان تقویت شده است. از سویی دیگر دیو در تقابل مستقیم با امام و همچنین موجودات ترکیبی و انسانهای برهنه در مجاورت با آب متلاطم، شبکهای از نشانههای اهریمنی را شکل میدهند که شر را به مثابه نیرویی فعال و تهدیدکننده بازنمایی میکند. انسانهای برهنه و غرقشونده نیز، وضعیت انسانی آسیبپذیر و نیازمند نجات را مجسم میسازند. نتایج پژوهش نشاندهنده این است که فرهنگ ایرانی در مواجهه با دین رسمی منفعل نبوده، بلکه با بازخوانی و بازآفرینی نمادهای دینی به شکلگیری زبانی تصویری انجامیده که هم برای ذهن شیعی و هم برای ناخودآگاه اسطورهای ایرانی قابل درک است. در نهایت میتوان گفت که نگارههای فالنامه بهویژه این نگاره میدان مهمی برای مطالعه تعاملات فرهنگی، استمرار اسطورهها و شکلگیری مفهوم خیر و شر در ذهنیت ایرانی دوره صفوی بهشمار میآیند.
نویسندگان
فرزانه واحد دهکردی
استادیار گروه هنر، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.
مراجع و منابع این مقاله:
لیست زیر مراجع و منابع استفاده شده در این مقاله را نمایش می دهد. این مراجع به صورت کاملا ماشینی و بر اساس هوش مصنوعی استخراج شده اند و لذا ممکن است دارای اشکالاتی باشند که به مرور زمان دقت استخراج این محتوا افزایش می یابد. مراجعی که مقالات مربوط به آنها در سیویلیکا نمایه شده و پیدا شده اند، به خود مقاله لینک شده اند :