فیلم به مثابه ربات-فیلسوف: اندیشه مکانیکی و پایان کارتیسیانیسم
محل انتشار: دوفصلنامه رهپویه حکمت هنر، دوره: 5، شماره: 2
سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 26
فایل این مقاله در 16 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد
- صدور گواهی نمایه سازی
- من نویسنده این مقاله هستم
استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:
شناسه ملی سند علمی:
JR_JRPH-5-2_006
تاریخ نمایه سازی: 22 آبان 1405
چکیده مقاله:
در متافیزیک دکارتی، «اندیشیدن» کنشی درونی، خودبنیاد و منحصرا انسانی تلقی میشد؛ گویی ذهن، قلمروی مجرد و متمایز از مادیت بدن و جهان است و تنها انسان، فاعل راستین تفکر و آگاهی به شمار میآید. بر اساس این دیدگاه، ماشین، تصویر و هرگونه سازوکار مادی، صرفا ابزارهایی بیجان در خدمت ذهن انسانیاند. اما ظهور سینما در آغاز قرن بیستم، این تمایز ریشهدار میان ذهن و ماده را بهطور بنیادین به چالش کشید و امکان نوعی «تفکر غیرانسانی» را پیش کشید؛ تفکری که نه در ذهن سوژه، بلکه در درون مادیت تکنیکی تصویر و در فرایندهای حسی و زمانی تحقق مییابد. این مقاله با رویکردی فلسفی سینمایی، بررسی میکند که چگونه فیلم میتواند به مثابه «ربات فیلسوف» یا موجودی اندیشهورز مکانیکی فهم شود؛ موجودی که واجد نوعی هوشمندی درونی و قدرت تامل مستقل از سوژه انسانی است. پژوهش حاضر با تکیه بر آرای ژان اپستاین درباره «هوش مکانیکی فیلم» و نظریات ژیل دلوز در باب «تصویر حرکت» و «تصویر زمان»، میکوشد سازوکار تفکر را در بطن مادیت سینما بازشناسد. در این چارچوب، فیلم نه صرفا حامل اندیشه، بلکه خود محل وقوع آن است. افزونبراین، با بهرهگیری از بینشهای پدیدارشناسی بدنمند و نظریات ادراک حسی، نشان داده میشود که سینما اندیشیدن را از انحصار ذهن انسان بیرون میکشد و آن را در ماده، ریتم، صدا و حرکت محقق میسازد. به این ترتیب، مرز دوگانهانگاری دکارتی میان ذهن و جسم فرو میریزد و سوژه اندیشنده انسانمحور از مرکز تجربه کنار میرود. در نتیجه، نوعی آگاهی تصویری غیرانسانی پدیدار میشود که تفکر را میان تصویر، ادراک و بدن تماشاگر توزیع میکند و اندیشیدن را به کنشی مشترک میان انسان و ماشین بدل میسازد. حاصل این فرایند، پایان کارتیسیانیسم در قلمرو تفکر و ظهور نوعی فاعلیت خودکار و خودزاینده در سطح تصاویر است؛ فاعلیتی که از منطق درونی سینما برمیخیزد. فیلم در این معنا دیگر صرفا رسانهای برای بازنمایی یا تقلید واقعیت نیست، بلکه خود همچون موجودی اندیشهورز و خودآگاه عمل میکند و از رهگذر منطق بصری، فرمی و زمانی خویش مفاهیم فلسفی تولید میکند. چنین چشماندازی نشان میدهد که تفکر میتواند امری تکنیکی، حسی و بدنمند باشد؛ بدین معنا که اندیشه در دل دستگاه سینما و در پیوند زنده با بدن تماشاگر تحقق مییابد. به بیان دیگر، فیلم نخستین عامل اندیشهورز غیرانسانی در عصر مدرن است که مرزهای انسان و ماشین را در تجربه اندیشیدن بازتعریف میکند و بدینترتیب افقهای تازهای پیش روی فلسفه ذهن، نظریه فیلم، پدیدارشناسی ادراک و مباحث پساانسانگرایی میگشاید.
کلیدواژه ها:
نویسندگان
آریوبرزن مومن
دانشجوی دکتری تخصصی فلسفه هنر، گروه فلسفه، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
پیام زین العابدینی
استادیار دانشگاه تهران، دپارتمان هنرهای نمایشی و موسیقی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران (نویسنده مسئول).
شهلا اسلامی
استادیار گروه فلسفه، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
مراجع و منابع این مقاله:
لیست زیر مراجع و منابع استفاده شده در این مقاله را نمایش می دهد. این مراجع به صورت کاملا ماشینی و بر اساس هوش مصنوعی استخراج شده اند و لذا ممکن است دارای اشکالاتی باشند که به مرور زمان دقت استخراج این محتوا افزایش می یابد. مراجعی که مقالات مربوط به آنها در سیویلیکا نمایه شده و پیدا شده اند، به خود مقاله لینک شده اند :