رتوریک جهاد در نهج البلاغه: نقد نوارسطویی خطبه های جنگی امام علی (علیه السلام )

چکیدهنهج البلاغه به عنوان یکی از برجسته ترین آثار بلاغی و ادبی اسلام، حاوی خطبه های جنگی امام علی(ع) است که در موقعیت های بحرانی و حساس تاریخی ایراد شده اند. این خطبه ها نه تنها از منظر ادبی و زیبایی شناختی اهمیت دارند، بلکه به عنوان نمونه های برجسته رتوریک اقناعی در بافت جنگ و جهاد، ظرفیت تحلیل عمیق رتوریکی را دارند. با وجود مطالعات گسترده تفسیری و ادبی، تاکنون تحلیل جامع و نظام مند از خطبه های جنگی نهج البلاغه با روش نقد نوارسطویی انجام نشده است. هدف از تحلیل رتوریک جهاد در نهج البلاغه با رویکرد نقد نوارسطویی، کشف سازوکارهای رتوریکی امام علی(ع) در مواجهه با موقعیت های جنگی و شناسایی الگوهای استدلالی، اعتبارسازی و برانگیختن احساسات در این خطبه هاست. با استفاده از نمونه گیری هدفمند، هجده خطبه از میان ۲۴۱ خطبه نهج البلاغه انتخاب و بر اساس مولفه های موقعیت رتوریکی (گوینده، مخاطب، بافت) و ارکان خطابه باستان (ابداع، ترتیب، سبک) تحلیل شدند. نتایج نشان می دهد که در بعد لوگوس، امام(ع) از طیف گسترده ای از قیاس های محذوف؛ شامل قیاس تشبیهی، شرطی، دینی و تاریخی بهره برده است. در حوزه اتوس، اعتبارسازی از نوع خبرگی موقعیتی به سمت اعتبار مبتنی بر صداقت رفتاری تحول یافته و در حوزه پتوس، احساسات از امید و انگیزه (شدت متوسط تا بالا) به خشم، حسرت و یاس (شدت بسیار بالا) گذار کرده است. تحلیل سبک شناختی ۱۱۲ آرایه ادبی در ده دسته را شناسایی کرد که تشبیه، استعاره و تضاد بیش ترین بسامد را دارند. مهم ترین دستاورد، ترسیم مسیر تحول زمانی رتوریک از «اقناع امیدبخش» (۳۶-۳۷ه) به «سرزنش واقع گرا» (۳۸ه) و «یاس اخلاقی» (۳۹-۴۰ه) است.

کلیدواژه ها:

نقد نوارسطویی ، رتوریک جهاد ، نهج البلاغه ، تحلیل خطابه ، ابداع رتوریکی