بررسی مبانی اخلاقی هوش مصنوعی و تطبیق آن با اصول انسان شناختی و معرفت شناختی اسلامی

گسترش شتابان هوش مصنوعی و نفوذ روزافزون آن در ساحت های مختلف زندگی انسانی، در کنار غلبه رویکردهای عرفی و کارکردگرایانه در اخلاق این فناوری، موجب بروز چالش هایی اساسی در نسبت میان فناوری، کرامت انسانی، مسئولیت اخلاقی و مبانی معرفتی شده است. این پژوهش با هدف مقایسه مبانی اخلاقی هوش مصنوعی و تطبیق آن با اصول انسان شناختی و معرفت شناختی اسلامی انجام شده است و به روش اسنادی و تطبیقی–تحلیلی صورت پذیرفته است. داده ها از اسناد و منابع مرتبط داخلی و خارجی گردآوری و با بهره گیری از روش بردی در چهار مرحله توصیف، تفسیر، هم جواری و مقایسه تحلیل شده اند. یافته ها نشان داد که مبانی اخلاق هوش مصنوعی، اصول انسان شناختی اسلامی و اصول معرفت شناختی اسلامی، علی رغم شکل گیری در حوزه های متمایز فناورانه، فلسفی و الهیاتی، در سطح ارزش های بنیادین دارای هم پوشانی های معنادار و در عین حال تفاوت های ساختاری هستند. نتایج تطبیق حاکی از آن است که هر سه چارچوب بر محوریت انسان، نفی تقلیل گرایی، تاکید بر کرامت، اختیار، عقلانیت و مسئولیت اخلاقی و نیز توجه به عدالت، خیر جمعی و پیشگیری از آسیب تاکید دارند. در عین حال، تفاوت ها عمدتا در مبانی نظری و غایت شناختی آشکار می شود؛ به گونه ای که اخلاق هوش مصنوعی عمدتا رویکردی عرفی، کاربردمحور و ناظر بر حکمرانی فناوری دارد، در حالی که اصول انسان شناختی و معرفت شناختی اسلامی با تکیه بر مبانی الهیاتی و فلسفی، بر شان وجودی انسان، هدایت اخلاقی معرفت، حکمت و معنا مندی کنش و علم تاکید می کنند. برآیند این یافته ها نشان می دهد که تلفیق و تعمیق مبانی اخلاق هوش مصنوعی در پرتو اصول انسان شناختی و معرفت شناختی اسلامی می تواند زمینه ساز شکل گیری الگویی بومی، انسان محور و ارزش مدار برای توسعه و به کارگیری مسئولانه هوش مصنوعی باشد.

کلیدواژه ها:

مبانی اخلاقی ، هوش مصنوعی ، انسان شناختی ، معرفت شناختی