آیین ­های سحر در فرهنگ پیشااسلامی عرب و بازتاب آن ها در عبادات اسلامی

سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 20

فایل این مقاله در 39 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_JHC-58-1_001

تاریخ نمایه سازی: 22 آبان 1405

چکیده مقاله:

سحرگاه از آغاز عصر اسلامی ارزش آیینی داشته است. خاصه آن را زمانی مهم برای عبادت و دعا می دانسته اند. پیوند این تلقی با اساطیر و آیین های قوم عرب در دوره پیشااسلامی شناخته نیست. بااین حال گزارش هایی اندک نشان از آن دارند که بت پرستان عرب در آستانه ظهور اسلام برخی اعمال عبادی خود را در سحرگاه می گزارده اند. باید پرسید آیا می شود نوعی واکنش به این آیین های سحری بت پرستانه را در عبادات و باورها و موضع گیری های بزرگان دین اسلام و عالمان متقدم و دیگر شواهد بازمانده از عصر اسلامی بازشناخت یا خیر. یافتن پاسخ برای چنین پرسشی می تواند به تفسیر بهتر آیات و روایات اسلامی، و همچنین درک بهتر تحولات دینی فرهنگی صدر اسلام بینجامد. مطالعه پیش رو با همین هدف صورت می پذیرد. می خواهیم با تحلیل میان فرهنگی سنت های عبادی کوششی از جنس تبارشناسی عبادات سحرگاهی در آغاز عصر اسلامی را پی گیریم. به این منظور خواهیم کوشید با تحلیل احادیث و روایات اسلامی، اقوال مفسران کهن، اشعار شاعران عرب در دورانی نزدیک به ظهور اسلام، و همچنین شواهد بازمانده از فرهنگ های مختلف سامی در عصر باستان به درکی از آیین های عبادی بت پرستان عرب معاصر پیامبر(ص) برسیم و باتکیه بر وجوه تشابه داده های عصر باستانی و دوره متقدم اسلامی تصویری از عصر میانه این دو بازنماییم. در این مطالعه مفروض انگاشته می شود که روایات دوره اسلامی و اقوال بزرگان اسلام در سده نخست هجری، اگر بر پایه شواهد بازمانده از اسطوره ها و آیین های رایج در فرهنگ های مختلف سامی تفسیر شوند، آگاهی هایی مهم درباره آیین های سحری در دوره پیشااسلامی بازمی تابانند. فرضیه مطالعه آن است که عبادات صبحگاهی مختلف در دوره اسلامی به مثابه نوعی واکنش به آیین های سحری بت پرستان پدید آمده اند؛ چنان که در استحباب سحری خوردن، عبارات اذان و اقامه، نماز صبح و وقت تشریع شده برای آن یک چنین رابطه میان آیینی را می توان بازشناخت.

کلیدواژه ها:

نویسندگان

حامد خانی (فرهنگ مهروش)

دانشیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران

مراجع و منابع این مقاله:

لیست زیر مراجع و منابع استفاده شده در این مقاله را نمایش می دهد. این مراجع به صورت کاملا ماشینی و بر اساس هوش مصنوعی استخراج شده اند و لذا ممکن است دارای اشکالاتی باشند که به مرور زمان دقت استخراج این محتوا افزایش می یابد. مراجعی که مقالات مربوط به آنها در سیویلیکا نمایه شده و پیدا شده اند، به خود مقاله لینک شده اند :
  • قرآن کریم ...
  • عهد عتیق ...
  • ابن ابی حاتم، عبدالرحمان بن محمد. التفسیر. به کوشش اسعد ...
  • ابن ابی دنیا، عبدالله بن محمد. المنامات. به کوشش عبدالقادر ...
  • ابن ابی شیبه، عبدالله بن محمد. المصنف. به کوشش کمال ...
  • ابن ابی عاصم، احمد بن عمرو. الآحاد و المثانی. به ...
  • ابن بابویه، محمد بن علی. المقنع. قم: موسسه الامام الهادی، ...
  • ابن بابویه، محمد بن علی. من لا یحضره الفقیه. به ...
  • ابن حبان، محمد. المجروحین. به کوشش محمود ابراهیم زاید. مکه: ...
  • ابن خزیمه، محمد بن اسحاق. الصحیح. به کوشش محمد مصطفی ...
  • ابن درید، محمد بن حسن. جمهره اللغه. به کوشش رمزی ...
  • ابن راهویه، اسحاق بن ابراهیم. المسند. به کوشش عبدالغفور بن ...
  • ابن سائب کلبی، هشام بن محمد. الاصنام. به کوشش احمد ...
  • ابن عربی، محمد بن عبدالله. سراج المریدین. به کوشش عبدالله ...
  • ابن عساکر، علی بن حسن. تاریخ مدینه دمشق. به کوشش ...
  • ابن عطیه، عبدالحق بن غالب. المحرر الوجیز. به کوشش عبدالسلام ...
  • ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم. الشعر والشعراء. قاهره: دارالحدیث، ۱۴۲۳ق ...
  • ابن قیم جوزیه، محمد بن ابی بکر. مدارج السالکین. به ...
  • ابن قیم جوزیه، محمد بن ابی بکر. زاد المعاد. به ...
  • ابن ولاد، احمد بن محمد. المقصور والممدود. به کوشش پاول ...
  • ابن وهب، عبدالله. الجامع. بخش تفسیر، به کوشش میکلوش مورانی. ...
  • ابن هشام، عبدالملک. السیره النبویه. به کوشش مصطفی سقا و ...
  • ابوالشیخ اصفهانی، عبدالله بن محمد. العظمه. به کوشش رضاءالله بن ...
  • ابوداوود سجستانی، سلیمان بن اشعث. السنن. به کوشش محمد محیی ...
  • ابوزید انصاری، سعید بن اوس. النوادر فی اللغه. به کوشش ...
  • ابوعبیده معمر بن مثنی. شرح نقائض جریر والفرزدق. به کوشش ...
  • ابوعبیده معمر بن مثنی. مجاز القرآن. به کوشش فواد سزگین. ...
  • ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله. الطب النبوی. به کوشش مصطفی ...
  • ابونعیم اصفهانی ، احمد بن عبدالله. حلیه الاولیاء. قاهره: مطبعه ...
  • ابویوسف، یعقوب بن ابراهیم. الآثار. به کوشش ابوالوفا. بیروت: دارالکتب ...
  • احمد بن حنبل. المسند. به کوشش شعیب ارنووط و دیگران. ...
  • احمد، مامون رشید، حمد، صفاء جاسم و سعود، عبدالله علی. ...
  • ازهری، محمد بن احمد. تهذیب اللغه. به کوشش محمد عوض ...
  • ازهری، محمد بن احمد. معانی القرائات. ریاض: دانشگاه ملک سعود، ...
  • بخاری، محمد بن اسماعیل. الصحیح. به کوشش مصطفی دیب بغا. ...
  • بغوی، حسین بن مسعود. معالم التنزیل. به کوشش محمد عبدالله ...
  • بلاذری، احمد بن یحیی. انساب الاشراف. به کوشش محمد حمیدالله. ...
  • پاکتچی، احمد. «ازد». در دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، به کوشش کاظم ...
  • پاکتچی، احمد. «شعری در قرآن کریم: روی کردی گفتمانی به ...
  • ترمذی، محمد بن عیسی. السنن. به کوشش شعیب ارنووط و ...
  • ثعلبی، احمد بن محمد. الکشف و البیان. به کوشش صلاح ...
  • جاحظ، عمرو بن بحر. البیان و التبیین. بیروت: دار ومکتبه ...
  • جرجانی، عبدالقاهر بن عبدالرحمان. درج الدرر. به کوشش طلعت صلاح ...
  • جواد علی. المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام. مدینه: دارالساقی، ...
  • حکیم ترمذی، محمد بن علی. نوادر الاصول. به کوشش عبدالرحمان ...
  • حلیمی، حسین بن حسن. المنهاج. به کوشش حلمی محمد فوده. ...
  • حمیدی، عبدالله بن زبیر. المسند. به کوشش حسین سلیم اسد. ...
  • خلیل بن احمد. العین. به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم ...
  • دارمی، عبدالله بن عبدالرحمان. المسند. به کوشش حسین سلیم اسد. ...
  • دارمی، عثمان بن سعید. النقض. به کوشش رشید بن حسن ...
  • زمخشری، محمود بن عمر. الکشاف. به کوشش مصطفی حسین احمد. ...
  • سعید بن منصور. السنن. به کوشش حبیب الرحمان اعظمی. بمبئی: ...
  • شافعی، محمد بن ادریس. المسند. بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۰۰ق ...
  • شیبانی، اسحاق بن مرار. الجیم. به کوشش ابراهیم ابیاری. قاهره: ...
  • شیرزاد، محمدحسین. کاربرد الگوهای انسان شناسی امنیت در تفسیر قرآن ...
  • صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر. جواهر الکلام. به کوشش عباس ...
  • صنعانی، عبدالرزاق بن همام. المصنف. مدینه نصر: دارالتاصیل، ۱۴۳۷ق ...
  • ضبی، محمد بن فضیل. الدعاء. به کوشش عبدالعزیز سلیمان بعیمی. ...
  • طبرانی، سلیمان بن احمد. المعجم الکبیر. به کوشش حمدی بن ...
  • طبری، محمد بن جریر. التفسیر. به کوشش احمد محمد شاکر. ...
  • طیالسی، سلیمان بن داوود. المسند. به کوشش محمد بن عبدالمحسن ...
  • فاکهی، محمد بن اسحاق. اخبار مکه. به کوشش عبدالملک عبدالله ...
  • فتال نیشابوری، محمد بن حسن. روضه الواعظین. قم: شریف رضی، ...
  • فتوح الشام، منسوب به محمد بن عمر واقدی، به کوشش ...
  • قزوینی، زکریا. آثار البلاد. بیروت: دار صادر، ۱۳۸۰ق ...
  • کفعمی، ابراهیم بن علی. المصباح. بیروت: اعلمی، ۱۴۰۳ق ...
  • کلینی، محمد بن یعقوب. الکافی. به کوشش علی اکبر غفاری. ...
  • کوفی، محمد بن سلیمان. مناقب امیرالمومنین. به کوشش محمدباقر محمودی. ...
  • ماتریدی، محمد بن محمد. تاویلات اهل السنه. به کوشش مجدی ...
  • مالک بن انس. الموطا. به کوشش محمد مصطفی اعظمی. ابوظبی: ...
  • مجاهد بن جبر. التفسیر. به کوشش عبدالرحمان طاهر سورتی. بیروت: ...
  • مدائنی، علی بن محمد. التعازی. به کوشش ابراهیم صالح. بیروت: ...
  • مروزی، محمد بن نصر. قیام اللیل. اختصار مقریزی. فیصل آباد: ...
  • مسلم بن حجاج. الصحیح. به کوشش به کوشش محمد ذهنی ...
  • معمر بن راشد ازدی. الجامع. روایت عبدالرزاق صنعانی، ضمن مصنف ...
  • مفید، محمد بن محمد. الارشاد. بیروت: دارالمفید، ۱۴۱۴ق ...
  • مقاتل بن سلیمان. التفسیر. به کوشش عبدالله محمود شحاته. بیروت: ...
  • مونس، حسین. اطلس تاریخ الاسلام. قاهره: دارالزهراء للاعلام العربی، ۱۴۰۷ق ...
  • مهروش، فرهنگ. «بازتفسیر الحمد لله رب العالمین برپایه روابط بینامتنی ...
  • doi. ۱۰.۳۰۴۷۳/quran.۲۰۱۷.۴۷۰۹ ...
  • مهروش، فرهنگ. «تاریخ مراسم احیاء»، تاریخ پژوهی، سال ۱۲، ش. ...
  • مهروش، فرهنگ. «تحول انگاره سحر در فرهنگ اسلامی و ضرورت ...
  • doi. ۱۰.۲۲۰۶۷/jquran.۲۰۲۵.۹۲۸۱۶.۱۸۲۳ ...
  • مهروش، فرهنگ. «زیارت». در دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، به کوشش کاظم ...
  • سحر به مثابه صبح: بازخوانی دلالت های متنی در قرآن، حدیث و کاربردهای کهن [مقاله ژورنالی]
  • doi. ۱۰.۲۲۰۵۱/tqh.۲۰۲۵.۵۰۴۲۲.۴۳۶۳ ...
  • مهروش، فرهنگ. تاریخ انگاره شیعی زیارت برپایه بازسازی کتاب المزار ...
  • نافع بن ازرق، مسائل از ابن عباس، مسائل نافع بن ...
  • یحیی بن سلام. التفسیر. به کوشش هند شلبی. بیروت: دارالکتب ...
  • Alpass, Peter. The Religious Life of Nabataea. Leiden: Brill, ۲۰۱۳ ...
  • Brzozowska, Zofia A. “The Goddesses of Pre-Islamic Arabia (Al-Lāt, Al-‘Uzzā, ...
  • CTA ۲۳: Text, Translation and Notes, tr. Foley, C.M., The ...
  • DeClaissé-Walford, N. Reading from the Beginning. The shaping of the ...
  • Dijkstra, Klaas, Life and Loyalty: A Study in the Socio-Religious ...
  • Drijvers, H. J. W. “The Cult of Azizos and Monimos ...
  • Epiphanius, The Panarion of St. Epiphanius, Bishop of Salamis: Selected ...
  • Foley, Christopher M. The Gracious Gods and the Royal Ideology ...
  • Gawlikowski, Michał. “Les dieux des Nabateens”. Aufstieg und Niedergang der ...
  • Hawting, Gerald R. The Idea of Idolatry and the Emergence ...
  • Healey, John. Law and Religion between Petra and Edessa: Studies ...
  • Healey, John. The Religion of the Nabataeans: A Conspectus. Leiden: ...
  • Henninger, J. “Pre-Islamic Bedouin Religion”. Studies on Islam, tr. and ...
  • Hossfeld, F-L & Zenger, E. Psalms ۲. A commentary on ...
  • Ioannes Damascenus. De haeresibus. in: Patrologia Graeca, vol. ۹۴, edited ...
  • Jaussen, A. J., and Savignac, R. Mission archeologique en Arabie. ...
  • Jerome. Vita sancti Hilarionis. in: Patrologia Latina, edited by J. ...
  • Jones, Alan. “Poetry and Poets”. Encyclopedia of the Qurʾān, edited ...
  • Julian, “Upon the Sovereign Sun: Addressed to Sallust”, translated by ...
  • Knauf, Ernst Axel, “Dushara and Shaiʿ al-Qaum”, Arabian Religion in ...
  • Nehmé, Laila, “L’architecture nabatéenne ou l’art de soustraire la pierre”, ...
  • Nilus. Narrationes quibus caedes monachorum in montis Sinae describuntur, In ...
  • Patrich, Joseph. “Nabataean Art Between East and West: A Methodical ...
  • Patrich, Joseph. “Was Dionysos, the Wine God, Venerated by the ...
  • Petersmann, H. “Le Culte du Soleil chez les Arabes selon ...
  • Peterson, Stephanie Bowers. The Cult of Dushara and the Roman ...
  • Russell, Jeffrey Burton. Lucifer: The Devil in the Middle Ages. ...
  • Starcky, Jean. “Quelques Aspects de la Religion des Nabatéens”. Studies ...
  • Strabo. Geography, Volume VII: Books ۱۵–۱۶. With an English translation ...
  • Sutton, Lodewyk. “The Dawn of Two Dawns: The Mythical, Royal ...
  • Sutton, Lodewyk, “The Rising of Dawn: an Investigation of the ...
  • Teixidor, Javier. The Pagan God: Popular Religion in the Greco-Roman ...
  • Turcan, R., The Cults of the Roman Empire, Oxford: Blackwell, ...
  • Von Soden, Wolfram, Akkadisches Handwörterbuch, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, ۱۹۵۹-۱۹۸۱ ...
  • Wenning, Robert. “The Great Goddesses of Petra: A Critical Review ...
  • Wenning, Robert. “The Many Faces of Dushara—A Critical Review of ...
  • نمایش کامل مراجع