درآمدی بر بازاریابی ارزش‎های دینی مبتنی بر فهم تداعی‎ها و تصویر ذهنی جامعه (مورد مطالعه: امر به معروف و نهی از منکر)

سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 23

فایل این مقاله در 45 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_JIM-13-28_005

تاریخ نمایه سازی: 22 آبان 1405

چکیده مقاله:

چکیده گستردهمقدمه و اهداف:  امر به معروف و نهی از منکر از جمله ارزش‎ها و تکالیف مهم دینی می‎باشد که در آموزه‎های اسلامی، افزون بر جنبه فردی و عبادی دارای کارکردهای گسترده اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی است و می‎تواند در اصلاح رفتارهای اجتماعی، تقویت مسئولیت‎پذیری، کاهش کجروی‎ها و استحکام روابط اجتماعی نقش داشته باشد؛ با وجود این جایگاه، ترویج و پذیرش اجتماعی امر به معروف و نهی از منکر در جامعه معاصر با چالش‎های فراوانی روبه‎روست. یکی از مسائل اساسی در این زمینه، شکل‎گیری تصویر ذهنی ناقص، تقلیل‎یافته یا حتی منفی از این مفهوم در میان بخشی از جامعه است. از این دیدگاه، پیش از طراحی هرگونه برنامه فرهنگی و ترویجی، ضروری است مشخص شود که مخاطبان، این ارزش دینی را چگونه ادراک می‎کنند و هنگام مواجهه با نام آن، چه مفاهیم، ارزش‎ها، مصادیق، احساسات و تجربیاتی در ذهن آنان فعال می‎شود. شناخت این تداعی‎ها می‎تواند نقطه آغاز برنامه‎ریزی برای اصلاح نگرش‎ها و طراحی مداخلات موثر باشد.در این میان، بازاریابی غیرانتفاعی و به‎طور خاص کاربرد رویکردهای بازاریابی در ترویج ارزش‎های اجتماعی و دینی، می‎تواند چارچوبی مناسب برای شناخت مخاطب و طراحی برنامه‎های تغییر رفتار فراهم کند. در ادبیات بازاریابی و مدیریت برند، مفهوم تداعی و تصویر ذهنی از ابزارهای مهم برای شناخت ادراک مخاطبان به شمار می‎رود و روش‎های نقشه مفهومی نیز امکان نمایش ساختار ذهنی حاصل از تداعی‎های افراد را فراهم می‎کنند. پژوهش حاضر با بهره‎گیری از این رویکرد به دنبال انتقال یکی از روش‎های تحلیلی حوزه بازاریابی به عرصه ترویج ارزش‎های دینی است. هدف اصلی پژوهش، شناسایی و تحلیل تداعی‎ها و تصویر ذهنی زنان مذهبی و محجبه از مفهوم امر به معروف و نهی از منکر و فراهم کردن مبنایی برای برنامه‎ریزی بازاریابی و ارتباطات فرهنگی در جهت ترویج این ارزش است. پرسش اصلی پژوهش این است که زنان محجبه هنگام شنیدن عبارت «امر به معروف و نهی از منکر» چه کلمات و مفاهیمی را اعم از مثبت و منفی به یاد می‎آورند.روش پژوهش: پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، اکتشافی است و به دلیل فقدان فرضیه‎های از پیش‎تعیین‎شده بر کشف ساختار تداعی‎های ذهنی مخاطبان تمرکز دارد. جامعه آماری پژوهش را زنان محجبه شهرهای تهران و کرج تشکیل دادند که ۴۳۹نفر از آنان با استفاده از روش نمونه‎گیری در دسترس انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‎ها پرسشنامه محقق‎ساخته بود که در یک بخش شامل اطلاعات جمعیت‎شناختی و در بخش اصلی شامل پرسش باز برای استخراج تداعی‎های آزاد بود. از پاسخ‎دهندگان خواسته شد با شنیدن مفهوم امر به معروف و نهی از منکر، حداکثر چند کلمه یا مفهوم را بیان کنند که به ذهنشان خطور می‎کند؛ همچنین برای بررسی تفاوت‎های موجود میان گروه‎های مختلف، سطح شناخت پاسخ‎دهندگان از شرایط و ضوابط شرعی امر به معروف و نهی از منکر و برخی ویژگی‎های جمعیت‎شناختی نیز مورد توجه قرار گرفت.برای تحلیل داده‎ها از ترکیب زبان برنامه‎نویسی پایتون، نرم‎افزارهای Excel و SPSS و ابزارهای برخط ترسیم ابرکلمات استفاده شد. داده‎های خام، نخست از نظر پاسخ‎های نامرتبط، خطاهای نگارشی و عباراتی پالایش شدند که به جای تداعی کوتاه به صورت جمله یا عبارت طولانی ثبت شده بودند. سپس کلمات مترادف و مشابه یکسان‎سازی و یکپارچه شدند. در ادامه فراوانی تداعی‎ها، رتبه ظهور آنها و هم‎آیی زوج‎های مختلف تداعی محاسبه شد. نقشه مفهومی براساس سه اصل شکل گرفت: ۱. اندازه هر دایره متناسب با فراوانی تداعی؛ ۲. موقعیت مرکزی متناسب با میانگین رتبه ظهور و ۳. ضخامت خطوط ارتباطی متناسب با میزان هم‎آیی دو تداعی در پاسخ‎های افراد. این روش امکان تحلیل ساختار ذهنی مخاطبان در یک نمونه نسبتا بزرگ را فراهم ساخت.نتایج: درمجموع ۴۳۹ پاسخ‎دهنده، ۱۱۱۷ تداعی خام تولید کردند که پس از پالایش و یکسان‎سازی به ۱۰۸۲ تداعی و درنهایت به ۲۷۵ کلمه یا مفهوم متمایز تبدیل شد. ۵۳ تداعی نخست حدود ۷۵ درصد از کل فراوانی تداعی‎ها را پوشش می‎دادند که نشان‎دهنده تمرکز قابل توجه تصویر ذهنی پاسخ‎دهندگان بر مجموعه محدودی از مفاهیم است. مهم‎ترین و پرتکرارترین تداعی، «حجاب» بود که با ۲۰۲ بار تکرار و سهم ۱۵/۹ درصدی، جایگاه مرکزی و برجسته‎ای در ساختار ذهنی پاسخ‎دهندگان داشت. پس از آن «واجب» با ۷/۱ درصد، «امام حسین» با ۴/۶ درصد، «فضولی» با ۳/۵ درصد، «اصلاح جامعه» با ۲/۷ درصد و «امنیت» با ۲/۵ درصد قرار گرفتند. «نماز» و «وظیفه» نیز هرکدام ۲/۴ درصد از فراوانی تداعی‎ها را به خود اختصاص دادند.تحلیل محتوایی تداعی‎ها نشان داد که می‎توان آنها را در هشت گروه اصلی طبقه‎بندی کرد: ۱. مصادیق رفتاری امر به معروف و نهی از منکر؛ ۲. ارزش‎ها و اهداف مطلوب؛ ۳. مفاهیم دینی و اعتقادی؛ ۴. شیوه‎ها و سبک‎های کنش؛ ۵. پیامدهای منفی و آسیب‎ها؛ ۶. نگرش‎های منفی و موانع ذهنی؛ ۷. مسئولیت‎ها و نقش‎های اجتماعی و ۸. هنجارهای اخلاقی و سرمایه اجتماعی. در گروه مصادیق رفتاری، مفاهیمی مانند حجاب، پوشش، عفاف، نماز، روزه، غیبت و دروغ مشاهده شد. در گروه ارزش‎های مطلوب، اصلاح جامعه، سلامت اجتماعی، امنیت، آرامش و زندگی بهتر برجسته بودند. در حوزه مفاهیم دینی نیز واژگانی همچون واجب، تکلیف، خدا، قرآن، دین، امام حسین و امام زمان ظاهر شدند. در مقابل مفاهیمی مانند فضولی، دخالت، اجبار، تحمیل عقیده، زورگویی و خشونت نشان‎دهنده وجود موانع ذهنی و نگرش‎های منفی بودند.یافته‎ها نشان دادند که حدود ۲۷ درصد از تداعی‎های متمایز ماهیت منفی داشتند؛ درحالی‎که حدود ۷۳ درصد مثبت یا خنثی بودند. با در نظر گرفتن فراوانی کل تداعی‎ها حدود ۲۰ درصد از موارد جنبه منفی داشتند و حدود ۸۰ درصد مثبت یا خنثی بودند. مهم‎ترین تداعی‎های منفی شامل فضولی، درگیری، زورگویی، تحمیل عقیده، تنش، ترس، خشونت، توهین، ناامنی و واکنش معکوس بود؛ درمقابل مفاهیمی مانند اصلاح جامعه، امنیت، آرامش، دلسوزی، دوستی، احترام، عدالت، مهربانی و مسئولیت اجتماعی نیز بخش مهمی از تصویر ذهنی را تشکیل می‎دادند.تحلیل مقایسه‎ای نیز بیانگر آن بود که سطح شناخت مخاطبان از شرایط و ضوابط شرعی امر به معروف با نوع تداعی‎های آنان ارتباط دارد. با افزایش شناخت، تداعی‎های مثبت و معنوی مانند «امام حسین» و «واجب الهی» بیشتر و تداعی‎های منفی مانند «فضولی»، «زورگویی» و «گشت ارشاد» کمتر می‎شد؛ همچنین در گروه‎های سنی جوان‎تر، تداعی‎های منفی و مفهوم «گشت ارشاد» برجسته‎تر بود درحالی‎که در گروه‎های سنی بالاتر مفاهیمی مانند «وظیفه» و «دلسوزی» حضور پررنگ‎تری داشتند.بحث و نتیجه‎گیری: مهم‎ترین نتیجه پژوهش آن است که تصویر ذهنی امر به معروف و نهی از منکر در میان زنان مذهبی و محجبه با وجود برخورداری از بخش قابل توجهی از تداعی‎های مثبت و دینی، دچار نوعی تقلیل‎گرایی است؛ به بیان دیگر مفهوم گسترده‎ای که در متون دینی و اجتماعی می‎تواند حوزه‎های مختلف فردی، اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی و حتی رابطه مردم و حکومت را دربرگیرد، در ذهن مخاطبان بیش از همه با «حجاب» پیوند خورده است. بر این اساس حجاب نه فقط پرتکرارترین تداعی، بلکه مرکزی‎ترین عنصر شبکه ذهنی مورد مطالعه به شمار می‎رود. این یافته نشان می‎دهد که در طول زمان، یک پیوند ذهنی بسیار قوی میان امر به معروف و موضوع حجاب شکل گرفته است.این تمرکز ذهنی دو پیامد مهم دارد؛ نخست آنکه بخش گسترده‎ای از معروف‎ها و منکرهای اجتماعی از جمله مبارزه با فساد، ظلم، اختلاس، احتکار، رعایت حقوق دیگران و مسئولیت‎پذیری اجتماعی در حاشیه تصویر ذهنی قرار می‎گیرند و دوم آنکه از آنجا که موضوع حجاب برای بخشی از جامعه با تجربه‎ها و مناقشات اجتماعی همراه شده، تداعی‎های منفی مرتبط با آن می‎تواند به کل مفهوم امر به معروف و نهی از منکر سرایت کند؛ به همین دلیل حضور همزمان واژه‎هایی مانند «واجب»، «امام حسین»، «نماز» و «اصلاح جامعه» در کنار واژه‎هایی مانند «فضولی»، «زورگویی»، «درگیری» و «گشت ارشاد» بیانگر وجود یک تصویر ذهنی چندلایه و تا حدی دوگانه است.از نظر بازاریابی ارزش‎های دینی، یافته‎ها نشان می‎دهد که نقطه آغاز هر برنامه ترویجی نباید صرفا انتقال پیام یا افزایش تبلیغات باشد، بلکه باید با شناخت دقیق وضعیت موجود ذهنی مخاطبان آغاز شود؛ درواقع اگر هدف تغییر رفتار و افزایش مشارکت اجتماعی باشد، نخست باید تداعی‎های منفی، برداشت‎های تقلیل‎گرایانه و سوءبرداشت‎های موجود شناسایی و مدیریت شوند و سپس با تاکید بر ابعاد اجتماعی، اخلاقی، مسئولیت‎پذیری، دلسوزی، احترام و اصلاح جامعه، تصویر جامع‎تری از این ارزش ارائه شود. از این دیدگاه، بازاریابی غیرانتفاعی می‎تواند به جای تمرکز صرف بر تبلیغ از منطق شناخت مخاطب، بخش‎بندی، طراحی پیام و مدیریت ارتباطات برای بازسازی تدریجی تصویر ذهنی استفاده کند.درمجموع نتایج پژوهش نشان می‎دهد که ترویج موثر امر به معروف و نهی از منکر مستلزم حرکت از یک رویکرد صرفا دستوری به سمت رویکردی مبتنی بر شناخت مخاطب، اصلاح تصویر ذهنی و ارتباطات اقناعی است. افزایش شناخت درست از شرایط و فلسفه این فریضه می‎تواند با افزایش تداعی‎های مثبت و کاهش تداعی‎های منفی همراه شود؛ بنابراین اصلاح نگرش و بازسازی تصویر ذهنی جامعه را می‎توان نخستین گام برای طراحی برنامه‎های فرهنگی و بازاریابی ارزش‎های دینی دانست.

نویسندگان

سعید مسعودی پور

استادیار گروه مدیریت، دانشکده علوم اقتصادی و اداری، دانشگاه قم، قم، ایران.

مراجع و منابع این مقاله:

لیست زیر مراجع و منابع استفاده شده در این مقاله را نمایش می دهد. این مراجع به صورت کاملا ماشینی و بر اساس هوش مصنوعی استخراج شده اند و لذا ممکن است دارای اشکالاتی باشند که به مرور زمان دقت استخراج این محتوا افزایش می یابد. مراجعی که مقالات مربوط به آنها در سیویلیکا نمایه شده و پیدا شده اند، به خود مقاله لینک شده اند :
  • منابع -اسماعیلی، محسن )۱۳۸۸(، »امر به معروف و نهی از منکر ...
  • شایانی، حنانه )۱۴۰۴(، شناسایی و تحلیل تداعیهای برند کمیته امداد ...
  • عابدزاده اندریان، اصغر )۱۴۰۰(، »امر به معروف و نهی از ...
  • Is on Munkar anil Nahi and ruf’Ma bil Amr of ...
  • /com.civilica://https] Persian In [۱۳۵.–۱۰۳ ,)۳(۲۹ ,Management Islamic .Dress lamic/۱۳۹۳۸۴۲/doc an of ...
  • نمایش کامل مراجع