درآمدی بر بازاریابی ارزشهای دینی مبتنی بر فهم تداعیها و تصویر ذهنی جامعه (مورد مطالعه: امر به معروف و نهی از منکر)
محل انتشار: دوفصلنامه اسلام و مدیریت، دوره: 13، شماره: 28
سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 23
فایل این مقاله در 45 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد
- صدور گواهی نمایه سازی
- من نویسنده این مقاله هستم
استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:
شناسه ملی سند علمی:
JR_JIM-13-28_005
تاریخ نمایه سازی: 22 آبان 1405
چکیده مقاله:
چکیده گستردهمقدمه و اهداف: امر به معروف و نهی از منکر از جمله ارزشها و تکالیف مهم دینی میباشد که در آموزههای اسلامی، افزون بر جنبه فردی و عبادی دارای کارکردهای گسترده اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی است و میتواند در اصلاح رفتارهای اجتماعی، تقویت مسئولیتپذیری، کاهش کجرویها و استحکام روابط اجتماعی نقش داشته باشد؛ با وجود این جایگاه، ترویج و پذیرش اجتماعی امر به معروف و نهی از منکر در جامعه معاصر با چالشهای فراوانی روبهروست. یکی از مسائل اساسی در این زمینه، شکلگیری تصویر ذهنی ناقص، تقلیلیافته یا حتی منفی از این مفهوم در میان بخشی از جامعه است. از این دیدگاه، پیش از طراحی هرگونه برنامه فرهنگی و ترویجی، ضروری است مشخص شود که مخاطبان، این ارزش دینی را چگونه ادراک میکنند و هنگام مواجهه با نام آن، چه مفاهیم، ارزشها، مصادیق، احساسات و تجربیاتی در ذهن آنان فعال میشود. شناخت این تداعیها میتواند نقطه آغاز برنامهریزی برای اصلاح نگرشها و طراحی مداخلات موثر باشد.در این میان، بازاریابی غیرانتفاعی و بهطور خاص کاربرد رویکردهای بازاریابی در ترویج ارزشهای اجتماعی و دینی، میتواند چارچوبی مناسب برای شناخت مخاطب و طراحی برنامههای تغییر رفتار فراهم کند. در ادبیات بازاریابی و مدیریت برند، مفهوم تداعی و تصویر ذهنی از ابزارهای مهم برای شناخت ادراک مخاطبان به شمار میرود و روشهای نقشه مفهومی نیز امکان نمایش ساختار ذهنی حاصل از تداعیهای افراد را فراهم میکنند. پژوهش حاضر با بهرهگیری از این رویکرد به دنبال انتقال یکی از روشهای تحلیلی حوزه بازاریابی به عرصه ترویج ارزشهای دینی است. هدف اصلی پژوهش، شناسایی و تحلیل تداعیها و تصویر ذهنی زنان مذهبی و محجبه از مفهوم امر به معروف و نهی از منکر و فراهم کردن مبنایی برای برنامهریزی بازاریابی و ارتباطات فرهنگی در جهت ترویج این ارزش است. پرسش اصلی پژوهش این است که زنان محجبه هنگام شنیدن عبارت «امر به معروف و نهی از منکر» چه کلمات و مفاهیمی را اعم از مثبت و منفی به یاد میآورند.روش پژوهش: پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، اکتشافی است و به دلیل فقدان فرضیههای از پیشتعیینشده بر کشف ساختار تداعیهای ذهنی مخاطبان تمرکز دارد. جامعه آماری پژوهش را زنان محجبه شهرهای تهران و کرج تشکیل دادند که ۴۳۹نفر از آنان با استفاده از روش نمونهگیری در دسترس انتخاب شدند. ابزار گردآوری دادهها پرسشنامه محققساخته بود که در یک بخش شامل اطلاعات جمعیتشناختی و در بخش اصلی شامل پرسش باز برای استخراج تداعیهای آزاد بود. از پاسخدهندگان خواسته شد با شنیدن مفهوم امر به معروف و نهی از منکر، حداکثر چند کلمه یا مفهوم را بیان کنند که به ذهنشان خطور میکند؛ همچنین برای بررسی تفاوتهای موجود میان گروههای مختلف، سطح شناخت پاسخدهندگان از شرایط و ضوابط شرعی امر به معروف و نهی از منکر و برخی ویژگیهای جمعیتشناختی نیز مورد توجه قرار گرفت.برای تحلیل دادهها از ترکیب زبان برنامهنویسی پایتون، نرمافزارهای Excel و SPSS و ابزارهای برخط ترسیم ابرکلمات استفاده شد. دادههای خام، نخست از نظر پاسخهای نامرتبط، خطاهای نگارشی و عباراتی پالایش شدند که به جای تداعی کوتاه به صورت جمله یا عبارت طولانی ثبت شده بودند. سپس کلمات مترادف و مشابه یکسانسازی و یکپارچه شدند. در ادامه فراوانی تداعیها، رتبه ظهور آنها و همآیی زوجهای مختلف تداعی محاسبه شد. نقشه مفهومی براساس سه اصل شکل گرفت: ۱. اندازه هر دایره متناسب با فراوانی تداعی؛ ۲. موقعیت مرکزی متناسب با میانگین رتبه ظهور و ۳. ضخامت خطوط ارتباطی متناسب با میزان همآیی دو تداعی در پاسخهای افراد. این روش امکان تحلیل ساختار ذهنی مخاطبان در یک نمونه نسبتا بزرگ را فراهم ساخت.نتایج: درمجموع ۴۳۹ پاسخدهنده، ۱۱۱۷ تداعی خام تولید کردند که پس از پالایش و یکسانسازی به ۱۰۸۲ تداعی و درنهایت به ۲۷۵ کلمه یا مفهوم متمایز تبدیل شد. ۵۳ تداعی نخست حدود ۷۵ درصد از کل فراوانی تداعیها را پوشش میدادند که نشاندهنده تمرکز قابل توجه تصویر ذهنی پاسخدهندگان بر مجموعه محدودی از مفاهیم است. مهمترین و پرتکرارترین تداعی، «حجاب» بود که با ۲۰۲ بار تکرار و سهم ۱۵/۹ درصدی، جایگاه مرکزی و برجستهای در ساختار ذهنی پاسخدهندگان داشت. پس از آن «واجب» با ۷/۱ درصد، «امام حسین» با ۴/۶ درصد، «فضولی» با ۳/۵ درصد، «اصلاح جامعه» با ۲/۷ درصد و «امنیت» با ۲/۵ درصد قرار گرفتند. «نماز» و «وظیفه» نیز هرکدام ۲/۴ درصد از فراوانی تداعیها را به خود اختصاص دادند.تحلیل محتوایی تداعیها نشان داد که میتوان آنها را در هشت گروه اصلی طبقهبندی کرد: ۱. مصادیق رفتاری امر به معروف و نهی از منکر؛ ۲. ارزشها و اهداف مطلوب؛ ۳. مفاهیم دینی و اعتقادی؛ ۴. شیوهها و سبکهای کنش؛ ۵. پیامدهای منفی و آسیبها؛ ۶. نگرشهای منفی و موانع ذهنی؛ ۷. مسئولیتها و نقشهای اجتماعی و ۸. هنجارهای اخلاقی و سرمایه اجتماعی. در گروه مصادیق رفتاری، مفاهیمی مانند حجاب، پوشش، عفاف، نماز، روزه، غیبت و دروغ مشاهده شد. در گروه ارزشهای مطلوب، اصلاح جامعه، سلامت اجتماعی، امنیت، آرامش و زندگی بهتر برجسته بودند. در حوزه مفاهیم دینی نیز واژگانی همچون واجب، تکلیف، خدا، قرآن، دین، امام حسین و امام زمان ظاهر شدند. در مقابل مفاهیمی مانند فضولی، دخالت، اجبار، تحمیل عقیده، زورگویی و خشونت نشاندهنده وجود موانع ذهنی و نگرشهای منفی بودند.یافتهها نشان دادند که حدود ۲۷ درصد از تداعیهای متمایز ماهیت منفی داشتند؛ درحالیکه حدود ۷۳ درصد مثبت یا خنثی بودند. با در نظر گرفتن فراوانی کل تداعیها حدود ۲۰ درصد از موارد جنبه منفی داشتند و حدود ۸۰ درصد مثبت یا خنثی بودند. مهمترین تداعیهای منفی شامل فضولی، درگیری، زورگویی، تحمیل عقیده، تنش، ترس، خشونت، توهین، ناامنی و واکنش معکوس بود؛ درمقابل مفاهیمی مانند اصلاح جامعه، امنیت، آرامش، دلسوزی، دوستی، احترام، عدالت، مهربانی و مسئولیت اجتماعی نیز بخش مهمی از تصویر ذهنی را تشکیل میدادند.تحلیل مقایسهای نیز بیانگر آن بود که سطح شناخت مخاطبان از شرایط و ضوابط شرعی امر به معروف با نوع تداعیهای آنان ارتباط دارد. با افزایش شناخت، تداعیهای مثبت و معنوی مانند «امام حسین» و «واجب الهی» بیشتر و تداعیهای منفی مانند «فضولی»، «زورگویی» و «گشت ارشاد» کمتر میشد؛ همچنین در گروههای سنی جوانتر، تداعیهای منفی و مفهوم «گشت ارشاد» برجستهتر بود درحالیکه در گروههای سنی بالاتر مفاهیمی مانند «وظیفه» و «دلسوزی» حضور پررنگتری داشتند.بحث و نتیجهگیری: مهمترین نتیجه پژوهش آن است که تصویر ذهنی امر به معروف و نهی از منکر در میان زنان مذهبی و محجبه با وجود برخورداری از بخش قابل توجهی از تداعیهای مثبت و دینی، دچار نوعی تقلیلگرایی است؛ به بیان دیگر مفهوم گستردهای که در متون دینی و اجتماعی میتواند حوزههای مختلف فردی، اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی و حتی رابطه مردم و حکومت را دربرگیرد، در ذهن مخاطبان بیش از همه با «حجاب» پیوند خورده است. بر این اساس حجاب نه فقط پرتکرارترین تداعی، بلکه مرکزیترین عنصر شبکه ذهنی مورد مطالعه به شمار میرود. این یافته نشان میدهد که در طول زمان، یک پیوند ذهنی بسیار قوی میان امر به معروف و موضوع حجاب شکل گرفته است.این تمرکز ذهنی دو پیامد مهم دارد؛ نخست آنکه بخش گستردهای از معروفها و منکرهای اجتماعی از جمله مبارزه با فساد، ظلم، اختلاس، احتکار، رعایت حقوق دیگران و مسئولیتپذیری اجتماعی در حاشیه تصویر ذهنی قرار میگیرند و دوم آنکه از آنجا که موضوع حجاب برای بخشی از جامعه با تجربهها و مناقشات اجتماعی همراه شده، تداعیهای منفی مرتبط با آن میتواند به کل مفهوم امر به معروف و نهی از منکر سرایت کند؛ به همین دلیل حضور همزمان واژههایی مانند «واجب»، «امام حسین»، «نماز» و «اصلاح جامعه» در کنار واژههایی مانند «فضولی»، «زورگویی»، «درگیری» و «گشت ارشاد» بیانگر وجود یک تصویر ذهنی چندلایه و تا حدی دوگانه است.از نظر بازاریابی ارزشهای دینی، یافتهها نشان میدهد که نقطه آغاز هر برنامه ترویجی نباید صرفا انتقال پیام یا افزایش تبلیغات باشد، بلکه باید با شناخت دقیق وضعیت موجود ذهنی مخاطبان آغاز شود؛ درواقع اگر هدف تغییر رفتار و افزایش مشارکت اجتماعی باشد، نخست باید تداعیهای منفی، برداشتهای تقلیلگرایانه و سوءبرداشتهای موجود شناسایی و مدیریت شوند و سپس با تاکید بر ابعاد اجتماعی، اخلاقی، مسئولیتپذیری، دلسوزی، احترام و اصلاح جامعه، تصویر جامعتری از این ارزش ارائه شود. از این دیدگاه، بازاریابی غیرانتفاعی میتواند به جای تمرکز صرف بر تبلیغ از منطق شناخت مخاطب، بخشبندی، طراحی پیام و مدیریت ارتباطات برای بازسازی تدریجی تصویر ذهنی استفاده کند.درمجموع نتایج پژوهش نشان میدهد که ترویج موثر امر به معروف و نهی از منکر مستلزم حرکت از یک رویکرد صرفا دستوری به سمت رویکردی مبتنی بر شناخت مخاطب، اصلاح تصویر ذهنی و ارتباطات اقناعی است. افزایش شناخت درست از شرایط و فلسفه این فریضه میتواند با افزایش تداعیهای مثبت و کاهش تداعیهای منفی همراه شود؛ بنابراین اصلاح نگرش و بازسازی تصویر ذهنی جامعه را میتوان نخستین گام برای طراحی برنامههای فرهنگی و بازاریابی ارزشهای دینی دانست.
کلیدواژه ها:
امر به معروف و نهی از منکر ، بازاریابی ارزشهای دینی ، بازاریابی غیرانتفاعی ، تصویر ذهنی ، تداعی ، نقشه مفهومی ، زنان مذهبی
نویسندگان
سعید مسعودی پور
استادیار گروه مدیریت، دانشکده علوم اقتصادی و اداری، دانشگاه قم، قم، ایران.
مراجع و منابع این مقاله:
لیست زیر مراجع و منابع استفاده شده در این مقاله را نمایش می دهد. این مراجع به صورت کاملا ماشینی و بر اساس هوش مصنوعی استخراج شده اند و لذا ممکن است دارای اشکالاتی باشند که به مرور زمان دقت استخراج این محتوا افزایش می یابد. مراجعی که مقالات مربوط به آنها در سیویلیکا نمایه شده و پیدا شده اند، به خود مقاله لینک شده اند :