بازخوانی روان شناسی اجتماعی تبعیض، در پرتو واقع گرایی قرآنی

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: تبعیض یکی از مسائل بنیادین روان شناسی اجتماعی است که در دهه های اخیر عمدتا از منظر فرایندهای شناختی، عاطفی، بین گروهی و ساختاری مطالعه شده است. در این رویکردها، کلیشه سازی، پیش داوری و رفتار تبعیض آمیز به عنوان زنجیره ای مرتبط در شکل گیری و بازتولید نابرابری اجتماعی بررسی می شوند. باوجوداین، مسئله اساسی پژوهش حاضر آن است که آیا هر نوع تفاوت، تمایزگذاری و ترجیح اجتماعی را می توان در یک سطح مفهومی واحد، ذیل عنوان «تبعیض» قرار داد و سپس آن را موضوع اصلاح و مداخله روان شناختی دانست؟ مقاله حاضر استدلال می کند که چنین خلطی می تواند به نادیده گرفتن هستی شناسی تفاوت های انسانی و در نتیجه، ناکارآمدی بخشی از مداخلات ضدتبعیض منجر شود. در این چهارچوب، تفاوت های تکوینی، از جمله تفاوت های زیستی، استعدادی و جنسیتی، بخشی از واقعیت نظام آفرینش اند و نباید صرفا به دلیل وجود تفاوت، تبعیض تلقی شوند. در سطح دوم، تمایزهای اکتسابی و استحقاقی بر عملکرد، انتخاب و پیامدهای واقعی رفتار افراد و گروه ها مبتنی اند و ازاین حیث، با کلیشه و پیش داوری یکسان نیستند. مسئله اصلی در سطح سوم شکل می گیرد؛ یعنی هنگامی که تفاوت های واقعی یا عملکردهای محدود و قابل انتساب، از بستر واقعی خود جدا شده و از طریق پندار، کلیشه، برچسب زنی، دیگری سازی و تعمیم افراطی به داوری درباره کل یک گروه تبدیل می شوند. بنابراین، هدف پژوهش، بازخوانی مفهوم تبعیض در روان شناسی اجتماعی براساس «واقع گرایی قرآنی» و ارائه مدلی تفکیکی است که میان واقعیت تکوینی، استحقاق اکتسابی و تحریف القایی مرزگذاری کند و نشان دهد که قلمرو اصلی اصلاح و مداخله ضدتبعیض، نه نفی تفاوت های واقع بنیان، بلکه اصلاح تحریف هایی است که بر آنها سوار می شوند. روش: پژوهش حاضر مطالعه ای بنیادی توسعه ای است که با روش «تحلیل محتوای کیفی جهت دار» و رویکرد آمیخته قیاسی استقرایی و با هدف مواجهه سازی نظری میان رشته ای انجام شده است. در بخش روان شناسی اجتماعی، نظریه های شاخص شامل نظریه هویت اجتماعی، نظریه سلطه اجتماعی و نظریه توجیه سیستم و همچنین، مطالعات مرتبط با تبعیض، کلیشه، پیش داوری و روابط بین گروهی بررسی شدند. در بخش قرآنی، شبکه مفهومی آیات مرتبط با تفاوت های انسانی با نمونه گیری هدفمند موضوعی انتخاب شد. معیار انتخاب آیات، مفاهیم ناظر بر تفاوت های خلقت و درجات، عملکرد و کسب، و نیز پندارها و نسبت های فاقد مبنای واقعی بود و تحلیل آنها با بهره گیری از تفاسیر المیزان و تسنیم صورت گرفت. داده ها در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند. در مرحله باز، گزاره های مرتبط از متن آیات و منابع تفسیری استخراج و به واحدهای معنایی خرد تبدیل شدند. در مرحله محوری، این واحدها براساس همسنخی مفهومی در سه حوزه «تمایزهای تکوینی و واقع بنیان»، «تمایزهای اکتسابی و استحقاقی واقع بنیان» و «تحریف های القایی و کاذب» طبقه بندی شدند. در مرحله انتخابی، رابطه این سه سطح در قالب «مدل لایه ای واقع گرایی قرآنی» صورت بندی شد. سپس این مدل با مفاهیم روان شناسی اجتماعی مواجهه داده شد تا مشخص شود در چه نقطه ای تفاوت واقع بنیان به تمایز اجتماعی و سپس به تبعیض تحریف شده تبدیل می شود. برای افزایش اعتبار یافته ها، طبقه بندی ها و انسجام مدل توسط سه متخصص بازبینی شد و معیارهای لینکلن و گوبا برای ارزیابی اعتبار کیفی پژوهش مورد توجه قرار گرفت. نتایج: یافته های پژوهش به شناسایی سه سطح متمایز در شبکه مفهومی تفاوت های انسانی انجامید. در لایه نخست، تمایزهای تکوینی و واقع بنیان قرار دارند که شامل تفاوت های زیستی، استعدادی، درجات و برخی تفاوت های جنسیتی و کارکردی اند. این تفاوت ها در چهارچوب پژوهش، اموری واقعی و برخاسته از نظام آفرینش تلقی می شوند و بنابراین، خود وجود آنها موضوع اصلاح یا حذف نیست؛ بلکه مسئله زمانی پدید می آید که این تفاوت ها بهانه ای برای تحقیر، سلب کرامت یا ایجاد برتری های اعتباری شوند. لایه دوم، تمایزهای اکتسابی و استحقاقی واقع بنیان است که از عملکرد، انتخاب و تاریخچه واقعی رفتار افراد و گروه ها ناشی می شود. در این سطح، تفاوت در پیامدها می تواند براساس عمل و مسئولیت واقعی معنا پیدا کند و با تبعیض مبتنی بر کلیشه یکسان نیست. براساس این، واکنش به عملکرد واقعی باید متناسب با همان عملکرد و محدود به عامل یا عوامل مسئول باشد و نباید به کل یک گروه تعمیم داده شود. لایه سوم، تحریف های القایی، موهوم و کاذب است که در آن پندار، کلیشه، برچسب زنی، دیگری سازی، تعمیم افراطی و ترجیحات اعتباری جای واقعیت را می گیرند. مهم ترین یافته پژوهش، صرفا تفکیک این سه سطح نیست؛ بلکه نشان دادن رابطه تشدیدکننده آنهاست: ساختارهای سلطه گر می توانند از یک تفاوت تکوینی یا از عملکرد منفی واقعی بخشی از اعضای یک گروه استفاده و آن را از زمینه خود جدا کنند؛ سپس با تعمیم آن به کل گروه، تفاوت واقع بنیان را به کلیشه و در نهایت به تبعیض سیستماتیک تبدیل کنند. بنابراین، خطای اصلی در اینجا نه وجود تفاوت، بلکه تبدیل تفاوت به داوری کلی و نارواست. بحث و نتیجه گیری: یافته های پژوهش نشان می دهد که بازخوانی تبعیض در پرتو واقع گرایی قرآنی مستلزم تفکیک دقیق میان «واقعیت»، «استحقاق» و «تحریف» است. براساس این چهارچوب، تفاوت های تکوینی و تمایزهای اکتسابی را نمی توان ذاتا تبعیض تلقی کرد و سپس آنها را موضوع اصلاح قرار داد؛ زیرا چنین رویکردی ممکن است به جای اصلاح بی عدالتی، با واقعیت های تکوینی یا پیامدهای واقعی عملکرد وارد تعارض شود. از این منظر، مسئله اصلی روان شناسی اجتماعی باید تغییر کند: به جای آنکه هرگونه تمایزگذاری را نشانه تبعیض فرض کند، ابتدا باید منشا و اعتبار تمایز را تشخیص دهد و سپس مرز میان تمایز واقع بنیان و تحریف اجتماعی را مشخص کند. قلمرو اصلی مداخله ضدتبعیض، در مدل پیشنهادی، لایه سوم است؛ یعنی اصلاح کلیشه های کاذب، پیش داوری، برچسب زنی، دیگری سازی، تعمیم رفتار اقلیت به کل گروه و نظام های ترجیحی فاقد مبنای واقعی. اهمیت این نکته در آن است که لایه سوم معمولا از خلا ایجاد نمی شود؛ بلکه ممکن است با بهره برداری از تفاوت های واقعی و عملکردهای واقعی شکل بگیرد. ازاین رو، اصلاح تبعیض نباید به معنای انکار تفاوت باشد؛ بلکه باید به معنای جلوگیری از تحریف و سوءاستفاده از تفاوت باشد. مقاله براساس این، ناکارآمدی بخشی از مداخلات ضدتبعیض را به «خلط سطوح» نسبت می دهد؛ یعنی وضعیتی که در آن واکنش های طبیعی و استحقاقی ناشی از عملکرد واقعی، با پیش داوری های موهوم یکسان تلقی می شوند. نوآوری پژوهش در ارائه این مدل سه لایه و بازتعریف محل مداخله است: تکوین باید شناخته شود، اکتساب باید متناسب با عمل ارزیابی شود و تحریف باید اصلاح شود. باوجوداین، کیفی و معناشناختی بودن پژوهش، تعمیم تجربی نتایج را محدود می کند. ازاین رو، پیشنهاد می شود مدل حاضر در پژوهش های کمی و آزمون های تداعی ضمنی و نیز در مداخلات شناختی فرهنگی برای کاهش کلیشه ها و سوگیری های مکتوم آزمون شود. تقدیر و تشکر: تمام پژوهش های اینجانب در حوزه قرآن کریم، مرهون بنیاد فکری، روش پژوهش و علاقه ای است که از دانش و فرزانگی استاد ارجمند، حجت الاسلام والمسلمین سعید عبداللهی خوب، وام گرفته ام؛ بدین وسیله صمیمانه از ایشان قدردانی نموده و ثواب معنوی این اثر را به ایشان اهدا می نمایم. تعارض منافع: براساس محتوای مقاله، نویسندگان تعارض منافع خاصی را گزارش نکرده اند. واژگان کلیدی: واقع گرایی قرآنی، تمایز اجتماعی، روان شناسی اجتماعی تبعیض، کلیشه سازی اجتماعی، پیش داوری. استناد: ایمانی فر، حمیدرضا (۱۴۰۴)، بازخوانی روان شناسی اجتماعی تبعیض، در پرتو واقع گرایی قرآنی، مجله اسلام و علوم اجتماعی، ۱۷(۳۷)، ۷-۳۴

کلیدواژه ها:

واقع گرایی قرآن ، روان شناسی اجتماعی تبعیض ، کلیشه سازی اجتماعی ، پیش داروی