طرح و نقد نظریه های انسان شناسی سیاسی: به سوی یک الگوی کارآمد

چکیده مبسوط  مقدمه و اهداف: انسان شناسی سیاسی به عنوان حوزه ای میان رشته ای، به بررسی نسبت میان برداشت های فلسفی‑ هستی شناختی از ماهیت انسان و نظریه پردازی سیاسی می پردازد. اهمیت این حوزه ازآن روست که هیچ نظریه سیاسی هنجاری بی نیاز از تصوری حداقلی از انسان، شخص، خود یا شهروند نیست. نظریه پردازان سیاسی در بسیاری از قضاوت ها، تجویزها و استدلال های خود درباره دولت، مشروعیت، عدالت، آزادی، مشارکت و قدرت، ناگزیر به نوعی انسان شناسی تکیه می کنند؛ حتی اگر این انسان شناسی صریح و آشکار نباشد. باوجوداین، این عرصه بنیادین کمتر مورد توجه نظام مند محققان دانش سیاسی قرار گرفته است. مقاله حاضر با مشاهده این خلا نظری، می کوشد نقش و جایگاه انسان شناسی را به عنوان مبنا و معیار در نظریه پردازی سیاسی تبیین کند و مهم ترین نظریه های معاصر در این حوزه را تحلیل و نقد نماید. پرسش اصلی پژوهش آن است که نظریه های موجود انسان شناسی سیاسی تا چه اندازه از کفایت تحلیلی برای تبیین دلالت های سیاسی ماهیت انسان برخوردارند و یک الگوی کارآمد در این حوزه باید شامل چه مولفه هایی باشد. روش: این پژوهش به روش تحلیلی‑ انتقادی و با رویکرد کتابخانه ای انجام شده است. در گام نخست، مفاهیم کلیدی و چهارچوب نظری پژوهش تبیین شده است. در گام دوم، سه نظریه مهم انسان شناسی سیاسی، یعنی نظریه کریستوفر بری، نظریه فوربس و اسمیت، و نظریه اندرو هیوود، با استفاده از معیارهای مستخرج از چهارچوب نظری به صورت نظام مند تحلیل و نقد شده اند. در گام سوم، براساس نقدهای انجام شده، بایسته های یک انسان شناسی سیاسی کارآمد در قالب الگویی چهارساحتی ارائه شده و دلالت های عینی آن برای نهادهای سیاسی تبیین شده است. یافته ها: یافته های پژوهش نشان می دهد که نظریه کریستوفر بری، با طرح چهار محور فردگرایی/جمع گرایی، سیاسی بودن/غیرسیاسی بودن، عقلانی بودن/غیرعقلانی بودن، و کمال پذیری/کمال ناپذیری، گام مهمی در جهت نشان دادن ریشه منازعات سیاسی در برداشت های متفاوت از ماهیت انسان برداشته است. نقطه قوت بری آن است که توجه بنیادین به انسان شناسی را به عنوان یکی از منابع اصلی اختلاف نظریه های سیاسی برجسته می کند. نظریه فوربس و اسمیت نیز با تاکید بر آنکه ماهیت بشر موضوعی سیاسی است، سه ویژگی اصلی برای هر نظریه سیاسی برمی شمارد: ارزیابی وضع فعلی جامعه، توصیف وضع مطلوب، و ارائه دیدگاهی درباره امکان و عوامل تحول اجتماعی. از نظر آنها، انسان شناسی نه تنها در محتوای نظریه سیاسی، بلکه در ساختار و فرایند نظریه پردازی، از تشخیص مسئله تا تجویز راه حل، موثر است. نقطه قوت این نظریه توجه به نقش انسان شناسی در فرایند نظریه پردازی است. نظریه اندرو هیوود، در مقایسه با دو نظریه پیشین، منسجم تر و تفصیلی تر است. او سه منازعه اصلی را به عنوان دلالت های ماهیت بشر برای نظریه پردازی سیاسی مطرح می کند: منازعه طبیعت/تربیت، منازعه رقابت/همکاری، و منازعه عقل/غریزه. هیوود به درستی نشان می دهد که باور به عقلانی بودن انسان با دموکراسی سازگار است و باور به خودخواهی طبیعی انسان، رقابت و منازعه را غیرقابل اجتناب می کند. در مقابل، تاکید بر همکاری گرایی و نوع دوستی می تواند از مالکیت جمعی و دولت رفاه حمایت کند. در هریک از نظریه های مطرح شده درباره رابطه انسان شناسی و سیاست، انتقاداتی به صورت تحلیلی بر این نظریات مطرح شده است. سپس، براساس نقدهای انجام شده، مقاله حاضر بایسته های یک انسان شناسی سیاسی کارآمد را در قالب الگویی چهارساحتی تدوین می کند. ساحت نخست، توجه به ماهیت مرکب انسان است؛ یک انسان شناسی سیاسی کارآمد باید وجود لایه های چندگانه در ساختار وجودی انسان را بپذیرد و از تقلیل گرایی پرهیز کند. نظریه سیاسی باید به جنبه های فردی/اجتماعی، غریزی/عقلانی، و مادی/معنوی به صورت هم زمان توجه کند. برای نمونه، اعتقاد به فطرت الهی در کنار وجود غرائز مادی، مستلزم آن است که نظام سیاسی هم زمینه های رشد معنوی را فراهم کند و هم مکانیسم های مهار غرایز را مورد توجه قرار دهد. ساحت دوم، تبیین رابطه دوسویه ذات و تربیت است. انسان ها هم دارای فطرت و ویژگی های ثابت هستند و هم تحت تاثیر عوامل محیطی قرار می گیرند. به جای فروکاستن یکی از ذات و تربیت به دیگری، باید رابطه تعاملی و دوسویه میان سرشت ثابت انسان و عوامل محیطی و تربیتی تبیین شود. تربیت می تواند ذات را شکوفا یا سرکوب کند و طبیعت برای تربیت مرزها و معیارهایی را مشخص می کند. ساحت سوم، ارائه تبیین های تفصیلی و عینی برای نهادهای سیاسی است. یک نظریه انسان شناسی سیاسی برای کارآمدی نباید در سطح کلی باقی بماند. ضرورت دارد دلالت خصوصیات ساختاری و ماهوی انسان در عرصه هایی مانند دولت و غایات آن، مشروعیت، مشارکت سیاسی و شکل مطلوب حکومت به خوبی تبیین شود. برای مثال، تلقی انسان به عنوان موجودی عاقل و مختار، مستلزم دولتی است که هم پاسخگوی نیازهای مادی باشد و هم زمینه ساز رشد عقلانی و اخلاقی شهروندان. مشروعیت چنین دولتی نه فقط براساس رضایت یا سنت، بلکه براساس تطابق با فطرت و هدایت انسان به سوی کمال تعریف می شود. مشارکت سیاسی نیز به عنوان حق و تکلیف مطرح می شود، نه صرفا ابزاری برای گزینش نخبگان. ساحت چهارم، توجه به بعد الهی و معنوی ماهیت انسان است. بی توجهی به این بعد، یک آسیب جدی در نظریه های انسان شناسی سیاسی است. در انسان شناسی دینی، انسان افزون بر بعد مادی، موجودی الهی است که از تمایلات معنوی و خداسو برخوردار است. فطرت الهی، مسئولیت و اختیار از پایه های اصلی نظریه پردازی سیاسی در رویکرد دینی محسوب می شوند. توجه به ابعاد الهی طبیعت انسان باید به عنوان مولفه مبناساز در نظریه دولت، مشروعیت و ساختار مطلوب حکومت نقش ایفا کند. نتیجه گیری: می توان گفت که انسان شناسی سیاسی هم مبنای نظریه پردازی سیاسی است و هم معیار نقد نظریه ها و آراء سیاسی اندیشمندان. نظریه های بری، فوربس و اسمیت، و هیوود هرچند گام های مهمی درجهت صورت بندی رابطه انسان شناسی و سیاست برداشته اند؛ اما با کاستی هایی مانند تقلیل گرایی، غفلت از ماهیت ترکیبی انسان، عدم تبیین دلالت های تفصیلی برای مفاهیم کلیدی سیاسی، بی توجهی به بعد الهی ساختار وجودی انسان، و نادیده گرفتن رابطه دوسویه ذات و تربیت مواجه اند. الگوی چهارساحتی ارائه شده در این پژوهش، با عبور از دوگانه های ساده انگارانه نظریه های موجود، به هم زمانی و تعامل ابعاد چهارگانه توجه دارد. این الگو نشان می دهد که انسان موجودی است با ابعاد فردی و اجتماعی، ذاتی و اکتسابی، عقلانی و غریزی، و مادی و معنوی که تمام این ابعاد در تعامل با یکدیگر هویت او را شکل می دهند و هر یک دلالت های سیاسی خاص خود را دارند. نظام سیاسی کارآمد، نظامی است که بتواند به طور هم زمان پاسخگوی همه این ابعاد باشد و میان آنها تعادل برقرار کند. تدوین یک انسان شناسی سیاسی منسجم و مبتنی بر فطرت الهی انسان، توجه به ابعاد مادی و معنوی ماهیت بشر و تبیین دلالت های سیاسی آن، یک ضرورت بنیادین برای تولید دانش سیاسی اسلامی و پاسخگویی به نیازهای نظری و عملی جامعه در این عرصه است. چنین انسان شناسی سیاسی باید ضمن حفظ نگاه کلان، دلالت های خود را برای مفاهیم جزئی تر نیز روشن کند و از این طریق، هم به نظریه پردازی سیاسی جهت دهد و هم معیاری برای نقد انسجام درونی نظریه های سیاسی فراهم آورد. واژگان کلیدی: انسان شناسی، انسان شناسی سیاسی، ماهیت انسان، نظریه سیاسی، دولت، مشروعیت، مشارکت سیاسی. استناد: شجاعیان، محمد (۱۴۰۴)، طرح و نقد نظریه های انسان شناسی سیاسی: به سوی یک الگوی کارآمد، مجله اسلام و علوم اجتماعی، ۱۷(۳۷)، ۱۰۵- ۱۳۲

کلیدواژه ها:

انسان شناسی ، انسان شناسی سیاسی ، ماهیت انسان ، نظریه سیاسی ، دولت ، مشروعیت ، مشارکت سیاسی