مدل یابی معادله ساختاری در بررسی رابطه بین هوش معنوی و خودنظم جویی با نقش میانجی خودکنترلی در نوجوانان

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: دوران نوجوانی را می توان از بحرانی ترین و سرنوشت سازترین مقاطع زندگی دانست؛ مرحله ای که همزمان دگرگونی های زیستی، فرایندهای فکری، وضعیت های عاطفی و روابط اجتماعی را دربرمی گیرد و درنتیجه شاکله بسیاری از خصیصه های روانی و شیوه های رفتاری فرد در همین زمان شکل می یابد، بدین سبب داشتن مهارت خودنظم جویی یکی از پایه های اصلی رشد سالم به شمار می رود. با توجه به اهمیت این مولفه، تلاش برای شناسایی عوامل اثرگذار بر آن دارای اهمیت است. از دیدگاه آموزه های دینی نیز نوجوانی و جوانی دوره ای مهم و سرنوشت ساز دانسته می شود. مطالعات نشان می دهند یکی از مولفه های موثر بر خودتنظیمی، هوش معنوی است (مهدوی نیسیانی و همکاران، ۱۳۹۸). کینگ (۲۰۰۸) ابعاد هوش معنوی را تفکر انتقادی وجودی، تولید معنای شخصی، آگاهی متعالی و بسط هوشیاری بیان می کند. هوش معنوی در نوجوانان به عنوان یک عامل کلیدی در شکل گیری شخصیت و رفتارهای اجتماعی آنها به شمار می رود. از دیدگاه اسلامی، هوش معنوی را می توان با مفاهیمی چون «معرفت»، «بصیرت» و «تقوا» مرتبط دانست؛ همچنین با توجه به آنچه مطرح شد به نظر هوش معنوی با تقویت مولفه هایی مانند آگاهی درونی، معناجویی و جهت گیری ارزش محور به رشد خودکنترلی کمک می کند. اصطلاح خودکنترلی یا خویشتنداری، به طور معمول برای توانایی مهار رفتار تکانشی از راه مهار امیال فوری کوتاه مدت به کار برده می شود (ژانگ و ژائو، ۲۰۲۰). این مطالعه درصدد پر کردن شکاف های موجود در پیشینه پژوهش است و با تحلیل توامان هوش معنوی، خودکنترلی و خودنظم جویی در قالب یک چارچوب واحد تلاش می کند تصویری جامع ارائه دهد؛ زیرا در بیشتر تحقیقات گذشته، این سازه ها به صورت مجزا بررسی شده اند. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش هوش معنوی در پیش بینی خودنظم جویی با میانجی گری خودکنترلی انجام گرفت. پیشینه پژوهش: پژوهش های پیشین به بررسی ارتباط بین مولفه های معنوی با خودکنترلی و مهار خویشتن پرداخته اند. رفیعی هنر و جان بزرگی (۱۳۸۹) در تحقیق خود درباره رابطه جهت گیری مذهبی و خودکنترلی دریافتند که افراد با خودکنترلی بالا در مقایسه با افراد دارای خودکنترلی پایین، سطوح بالاتر از جهت گیری مذهبی را نشان می دهند. هوش معنوی می تواند به بهبود کیفیت زندگی، افزایش سلامت روان و ایجاد روابط مثبت و سازنده در نوجوانان کمک کند. خودکنترلی همیشه در بسیاری از زمینه های زندگی حیاتی است؛ بنابراین شکست خودکنترلی منشا بسیاری از مشکلاتی است که افراد در زندگی با آن روبه رو هستند و همچنین در کانون مشکلات فراوانی به ویژه در میان نوجوانان قرار می گیرد (لی و همکاران، ۲۰۱۴). روش: از نظر چارچوب روش شناسی، تحقیق حاضر توصیفی همبستگی است و از مدل سازی معادلات ساختاری استفاده می کند. جامعه آماری این پژوهش را همه نوجوانان ۱۱-۲۲ ساله ساکن منطقه سه شهر اراک در سال ۱۴۰۳ تشکیل دادند که به فضای مجازی دسترسی داشتند. در این پژوهش برای انتخاب نمونه آماری از روش نمونه گیری در دسترس استفاده شد. ۱۵۷ نفر از پاسخ دهندگان به پرسشنامه که در دامنه سنی ۱۱ تا ۲۲ سال قرار داشتند، به عنوان نمونه آماری در نظر گرفته شدند. نمونه نهایی ۱۲۴ نفر دختر و ۳۳ نفر پسر را دربر می گرفت. برای جمع آوری داده ها از پرسشنامه هوش معنوی (کینگ، ۲۰۰۸)، پرسشنامه خودنظم جویی (بوفارد و همکاران، ۱۹۹۸) و خودکنترلی تانجی (بامیستر و بون، ۲۰۰۴) استفاده شد. داده ها با استفاده از آزمون های همبستگی، تحلیل رگرسیون چندگانه و تحلیل مسیر با ۲۶SPSS بررسی گردید؛ به منظور بررسی نقش میانجی گرانه خودکنترلی در رابطه میان هوش معنوی و خودنظم دهی از روش بوت استرپ استفاده شد. یافته ها و نتیجه گیری: نتایج حاصل از بررسی شاخص های برازندگی گویای برازش مطلوب مدل ساختاری پژوهش است (۲.۰۱= χ²/df،  ۰.۰۸=RMSEA، = ۰.۹۵=GFI). یافته ها نشان داد که اثر مستقیم هوش معنوی بر خودنظم دهی با ضریب مسیر (-۰.۵۰=β) از لحاظ آماری معنادار است. اثر مستقیم هوش معنوی بر خودکنترلی با ضریب مسیر (۰.۸۵=β)، به صورت معنادار مشاهده شد. اثر مستقیم خودکنترلی بر خودنظم دهی نیز با ضریب مسیر (۱.۴۹=β)، از لحاظ آماری معنادار گزارش شده است؛ افزون بر این، اثر غیرمستقیم هوش معنوی بر خودنظم دهی از راه میانجی گری خودکنترلی با ضریب مسیر (۱.۲۷=β)، به طور معنادار و قوی مورد تایید قرار گرفت؛ درنتیجه فرضیه پژوهش مبنی بر نقش میانجی گری خودکنترلی در رابطه بین هوش معنوی و خودنظم دهی تایید شد. یکی از یافته های کلیدی و نیز چالش برانگیز این پژوهش، مشاهده اثر مستقیم منفی و معنادار هوش معنوی بر خودنظم دهی بود؛ درحالی که همبستگی کلی مثبت گزارش شد. درباره تبیین این یافته لازم است به تعریف اثر سرکوبگر در ادبیات علمی اشاره شود؛ درواقع این یافته بدین معنا نیست که هوش معنوی به طور ذاتی به خودنظم دهی آسیب می رساند. به عبارت دیگر هوش معنوی زمانی بیشترین نقش را در ارتقای خودنظم دهی ایفا می کند که به افزایش توانایی فرد در کنترل رفتار و هیجان بینجامد. خودکنترلی در این میان نقش محوری دارد؛ زیرا پلی میان باورها، ارزش ها و معناهای درونی با کنش های عینی و قابل مشاهده فرد ایجاد می کند. مراقبه و محاسبه درحقیقت همان اجزای اصلی خودنظم دهی (هدف گذاری، خودپایشی و خودارزیابی) را در قالب مفاهیم دینی بازتاب می دهند. یافته های این مطالعه مسیرهای جدیدی را برای طراحی مداخلات آموزشی و درمانی پیشنهاد می دهد که به جای تمرکز صرف بر هوش معنوی می تواند بر تقویت خودکنترلی به عنوان یک واسطه کلیدی تاکید ورزد. مدارس می توانند فعالیت های معنامحور و ارزش مدار را در برنامه ریزی های درسی و پرورشی خود جای دهند تا بتوانند از راه پرورش هوش معنوی، خودنظم جویی و خودکنترلی را بهبود بخشند. ماهیت مقطعی داده ها اجازه نتیجه گیری قطعی در مورد روابط علی و معلولی را نمی دهد، حتی با استفاده از مدل های مسیر.

کلیدواژه ها:

هوش معنوی ، خودنظمجویی ، خودکنترلی