الگوی مفهومی شکل گیری عشق و تعلق در روابط زناشویی بر پایه امنیت روانی: تبیینی براساس مفهوم سکینه در آیه ۲۱ سوره روم

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: کیفیت روابط زناشویی و شکل گیری پیوند عاطفی پایدار از مولفه های اساسی سلامت و انسجام خانواده است؛ در این میان، امنیت روانی در رابطه به مثابه تجربه اطمینان، پذیرش، درک شدن، حمایت و قابلیت اتکای رابطه می تواند بستر مناسبی برای ابراز نیازها و هیجان ها، تجربه صمیمیت و تقویت پیوند عاطفی زوجین فراهم آورد. با این حال نسبت امنیت روانی با عشق و تعلق در روابط زناشویی همچنان از دیدگاه نظری نیازمند تبیین دقیق تر است؛ به گونه ای که در برخی رویکردها امنیت، زمینه شکل گیری عشق و تعلق و در رویکردهای رابطه محور، محصول تعاملات زوجین و عامل تداوم پیوند عاطفی دانسته می شود. در آموزه های قرآنی و آیه ۲۱ سوره روم، رابطه زناشویی را در پیوند با مفهوم «سکینه» و در کنار «مودت» و «رحمت» تبیین می کند. بر پایه تفاسیر المیزان و مجمع البیان، سکینه ناظر بر آرامش، اطمینان و ثباتی است که در بستر رابطه زوجین تحقق می یابد. در این پژوهش، سکینه با امنیت روانی همسان برداشت نشده، بلکه امنیت روانی به عنوان سازه ای روان شناختی و یکی از ابعاد رابطه ای قابل تحلیل در مفهوم گسترده تر سکینه در نظر گرفته شده است. مرور مطالعات نشان می دهد اگرچه پژوهش های روان شناختی عمدتا بر امنیت، دلبستگی، صمیمیت و رضایت زناشویی و مطالعات قرآنی بر ابعاد مختلف سکینه تمرکز داشته اند، نسبت تبیینی سکینه با امنیت روانی و نقش آن در شکل گیری عشق و تعلق کمتر صورت بندی شده است؛ از این رو پژوهش حاضر با هدف استخراج الگوی مفهومی شکل گیری عشق و تعلق در روابط زناشویی بر پایه امنیت روانی و در پرتو مفهوم سکینه در آیه ۲۱ سوره روم انجام شد. روش پژوهش: تحقیق حاضر از نظر هدف، بنیادی نظری و از نظر رویکرد، کیفی بود و با روش تحلیل محتوای کیفی جهت دار انجام شد. نظریه سلسله مراتب نیازهای مزلو چارچوب مفهومی اولیه را فراهم کرد. نظریه دلبستگی بالبی، دیدگاه میکولینسر و شیور درباره امنیت و روابط نزدیک، رویکرد جانسون درباره امنیت و پیوند عاطفی زوجین و پاسخگویی ادراک شده شریک در آثار ریس و همکاران به عنوان منابع نظری مکمل به کار رفتند. این چارچوب ها نقش هدایت کننده داشتند و مقوله های نهایی از پیش تعیین نشدند. پیکره داده در دو بخش قرآنی تفسیری و روایی تشکیل شد؛ در بخش نخست، آیه ۲۱ سوره روم و تبیین های آن در تفاسیر المیزان و مجمع البیان بررسی شد. در بخش روایی، پس از اعمال معیارهای ورود و خروج در منابع من لایحضره الفقیه، وسائل الشیعه، مکارم الاخلاق، بحارالانوار و مستدرک الوسائل، هجده روایت مرتبط با تعامل و کیفیت روابط همسران به صورت هدفمند انتخاب شد. واحد تحلیل، گزاره ها و بخش های معنایی مرتبط با سوال پژوهش و واحد معنایی، کوچک ترین بخش مستقل و مرتبط با مسئله بود. درمجموع، ۴۰ واحد معنایی اولیه شناسایی و پس از پالایش، ۳۰ واحد برای تحلیل باقی ماند. تحلیل در پنج گام شامل تعیین چارچوب مفهومی، استخراج و پالایش واحدهای معنایی، کدگذاری، سازمان دهی و انتزاع مفهومی، و استخراج درون مایه ها و تدوین الگو انجام شد. درنهایت، ۴۵ کد باز، ۱۴ زیرمقوله و ۵ درون مایه اصلی استخراج شد. برای افزایش اعتبار تفسیری، نظام کدگذاری و مقوله بندی از سوی دو متخصص آشنا با حوزه پژوهش بازبینی و با بازگشت مستمر به شواهد متنی، تاییدپذیری تحلیل تقویت شد. یافته ها: تحلیل داده های قرآنی، تفسیری و روایی به استخراج ۴۵ کد باز، ۱۴ زیرمقوله و ۵ درون مایه اصلی انجامید که درمجموع الگوی مفهومی شکل گیری عشق و تعلق در روابط زناشویی بر پایه امنیت روانی را شکل دادند. یافته ها نشان دادند که امنیت روانی در رابطه زوجی، مفهومی چندبعدی و فرایندی است که در پیوند میان زمینه های وجودی، تعاملات رابطه ای و تجربه زوجین تبیین می شود. درون مایه نخست، «عوامل زمینه ای امنیت روانی» شامل «همسانی وجودی زوجین» و «تکامل جویی در رابطه زناشویی» بود و بر تناسب، نیاز متقابل و حرکت زوجین به سوی تکامل رابطه ای دلالت داشت؛ درون مایه دوم، «سازوکارهای ایجاد امنیت روانی»، مولفه های شفافیت و پیش بینی پذیری رابطه، کرامت و ارزشمندی متقابل، عدالت و سلامت رابطه، اعتماد و تعهد زوجی، و حمایت و مسئولیت پذیری را دربرگرفت. این یافته ها امنیت را فراتر از حالتی درونی و متاثر از کیفیت تعاملات زوجین نشان دادند؛ درون مایه سوم، «تجربه امنیت روانی» در قالب آرامش، اطمینان، احساس ایمنی و ثبات رابطه ظهور یافت؛ درون مایه چهارم، «تجلیات امنیت روانی» شامل انس و پیوند عاطفی و تعلق و دلبستگی ایمن بود و درون مایه پنجم، «پیامدهای عاطفی امنیت روانی»، مودت و رحمت زناشویی و رابطه عاطفی ایمن را دربرگرفت. برایند مفهومی یافته ها، الگویی را نشان داد که در آن زمینه های وجودی و رابطه ای با تجربه امنیت پیوند می یابند و این تجربه با شکل گیری و تداوم عشق، تعلق و پیوند عاطفی مرتبط می شود؛ در این الگو، سکینه با امنیت روانی همسان دانسته نمی شود (شکل۱).     بحث و نتیجه گیری: یافته های پژوهش نشان داد که امنیت روانی در روابط زناشویی در پرتو مفهوم سکینه، سازه ای چندبعدی و رابطه ای است که در پیوند میان عوامل وجودی، تعاملی، تجربه ای و عاطفی تبیین می شود. بنیان های وجودی پیوند زوجین و سازوکارهایی همچون اعتماد و تعهد متقابل، کرامت و احترام، حمایت و مسئولیت پذیری، و شفافیت و پیش بینی پذیری زمینه تحقق آرامش و احساس ایمنی را در رابطه فراهم می کنند. این تجربه می تواند با انس، تعلق و پیوند عاطفی همراه شود و در قالب مودت، رحمت و مراقبت متقابل در کیفیت رابطه زوجی تبلور یابد. این یافته ها با تاکید نظریه مزلو بر جایگاه امنیت و نیز با دیدگاه دلبستگی درباره قابلیت اتکا و پاسخگویی شریک هم راستاست. با این حال الگوی حاضر امنیت روانی را صرفا یک نیاز روان شناختی یا محصول تعاملات زوجی نمی داند، بلکه آن را در پیوند با زمینه های وجودی و اخلاقی ازدواج صورت بندی می کند؛ همچنین سکینه با امنیت روانی هم ارز نیست و مودت و رحمت نیز صرفا پیامد امنیت به شمار نمی روند، بلکه در آیه ۲۱ سوره روم، این مفاهیم در شبکه ای به هم پیوسته و دارای دلالت های متمایز مطرح شده اند. بر این اساس الگوی حاضر یک صورت بندی مفهومی-تفسیری است و نباید به منزله اثبات رابطه علی میان مولفه های آن دانسته شود. دستاورد اصلی پژوهش، ارائه تبیینی مفهومی از نسبت سکینه و امنیت روانی و ترسیم الگویی برای فهم شکل گیری عشق و تعلق در روابط زناشویی است. این الگو می تواند مبنایی نظری برای طراحی آموزش و مشاوره خانواده با رویکرد اسلامی فراهم آورد؛ با این حال اعتبار تجربی و اثربخشی کاربردهای آن نیازمند آزمون در پژوهش های آینده است. تقدیر و تشکر: از استادان و صاحب نظرانی که با ارائه دیدگاه های علمی و بازبینی پژوهش در ارتقای کیفیت این مطالعه یاری رساندند، صمیمانه قدردانی می شود. تعارض منافع: نویسندگان اعلام می کنند که در این پژوهش، هیچ گونه تعارض منافع وجود ندارد.

کلیدواژه ها:

امنیت روانی ، عشق و تعلق ، سکینه ، روابط زناشویی ، تحلیل محتوای جهتدار ، آیه ۲۱ سوره روم