طراحی پروتکل زوج درمانی با رویکرد اسلامی

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: رضامندی زناشویی عاملی بنیادین در استواری خانواده و سلامت روانی اعضای آن است؛ با این حال بروز طلاق، تعارض های زناشویی و پرخاشگری همسران نشان می دهد که همواره دستیابی به رضایت از زندگی زناشویی آسان نیست. اگرچه مداخله های درمانی گوناگونی برای بهبود روابط زوجین طراحی شده اند، بی توجهی به زمینه های فرهنگی و مذهبی خانواده می تواند از تناسب و کارآمدی آنها بکاهد. با توجه به آنکه عوامل موثر بر رضایت زناشویی در فرهنگ های مختلف از ویژگی های فرهنگی همان جامعه اثرپذیرند، طراحی مداخله هایی درخور با بافت فرهنگی و اعتقادی جامعه ایرانی ضرورت دارد؛ در این زمینه بهره گیری از آموزه های اسلامی می تواند زمینه تدوین مداخله ای هماهنگ با نظام معنایی و اعتقادی خانواده های ایرانی را فراهم کند. تلاش های پیشین برای طراحی مداخلات زناشویی با رویکرد اسلامی با محدودیت هایی همراه بوده اند. برخی از آنها بر جنبه های خاصی از دین مانند خودشناسی، هستی شناسی یا مهارت های ارتباطی تمرکز کرده اند؛ برخی دیگر آموزه های اسلامی را در قالب توصیه هایی جانبی به درمان های شناختی رفتاری افزوده اند و گروهی نیز عمدتا رویکردی آموزشی داشته اند. در این تلاش ها، ساختاری مفهومی و روشمند برای شناسایی و به کارگیری عوامل رضامندی و نارضامندی زناشویی از دیدگاه اسلامی کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ از این رو پژوهش حاضر با هدف طراحی و اعتبارسنجی محتوایی پروتکل زناشویی درمانگری با رویکرد اسلامی بر پایه عوامل استخراج شده از آموزه های اسلامی و ساختار عاملی پرسشنامه رضایت زناشویی اسلامی انجام شد. روش: پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از لحاظ ماهیت، مطالعه ای توسعه ای با تمرکز بر تدوین و اعتبارسنجی محتوایی مداخله بود. در طراحی پروتکل از داده های پرسشنامه رضایت زناشویی اسلامی شامل دو بخش مهارتی و شخصیتی با نه عامل استفاده شد. عوامل مهارتی عبارت بودند از: ارتباط جنسی، ارتباط کلامی و غیرکلامی منفی، ارتباط کلامی و غیرکلامی مثبت، رفت وآمد فامیلی، پایبندی مذهبی و مدیریت امور مالی. بخش شخصیتی نیز سه عامل روان آزرده خویی، بدبینی (پارانویاگونه) و همراهی یا موافقت را دربرمی گرفت؛ افزون بر این از برنامه ایرانی ارتقای روابط زوج های ناسازگار (صادقی، ۱۳۸۹) به دلیل سازگاری آن با فرهنگ ایران استفاده شد. این برنامه براساس تحلیل کیفی، مصاحبه با ۳۱ زوج سازگار و ناسازگار و تشکیل گروه متمرکز از زوج درمانگران طراحی شده بود. این برنامه در سه مرحله بازنگری و تکمیل شد: در مرحله نخست، مولفه های مشترک میان برنامه ایرانی و ساختار عاملی پرسشنامه رضایت زناشویی اسلامی با شناسایی و افزودن آیات و روایات متناسب غنی سازی شدند؛ در مرحله دوم، مولفه های مشترکی که محتوای اسلامی مناسبی با آنها در برنامه اولیه وجود نداشت، با افزودن آموزه های اسلامی توسعه یافتند، مثلا توجه به ارتباط غیرکلامی در کنار ارتباط کلامی گسترش یافت و در مرحله سوم، مولفه هایی مانند پایبندی مذهبی، مسائل مالی و اقتصادی و نقش های جنسیتی که در ساختار عاملی پرسشنامه و آموزه های اسلامی شناسایی شده بودند، به برنامه افزوده شدند. پس از اصلاح شیوه ارائه و سازمان دهی جلسه ها، نسخه نهایی پروتکل برای ارزیابی محتوایی در اختیار پنج کارشناس حوزوی و دانشگاهی دارای مدرک دکتری، سابقه زوج درمانی و آشنایی با رویکردهای اسلامی قرار گرفت. روایی محتوایی جلسه های پروتکل با استفاده از شاخص های نسبت روایی محتوا (CVR) و شاخص روایی محتوا (CVI) ارزیابی شد. یافته ها: نتیجه فرایند تدوین، پروتکلی شامل سیزده جلسه درمانی بود که در محورهای «مهارت های ارتباطی»، «چرخه آگاهی و ابراز احساس»، «روز ویژه»، «مهار خشم و پرخاشگری»، «حل تعارض»، «رفتار جنسی»، «رفت وآمد فامیلی و نقش های جنسیتی»، «مذهب و پایبندی مذهبی»، و «مدیریت مالی» سازمان دهی شد. ساختار جلسه ها به گونه ای طراحی شد که آموزش مفاهیم روان شناختی و آموزه های اسلامی با تمرین های عملی، کاربرگ ها، بحث گروهی، سناریوها و بازخورد درمانگر همراه باشد. محتوای پروتکل، «مهارت های ارتباط کلامی و غیرکلامی»، «گوش دادن موثر و فعال»، «شناخت و ابراز احساسات»، «استفاده از پیام "من" به جای پیام "تو"»، «پذیرش همسر» و «تقویت رفتارهای مثبت» را دربر می گرفت؛ همچنین راهبردهایی برای «مهار خشم»، «مدیریت و حل تعارض»، «بهبود نگرش به رابطه جنسی»، «تنظیم رفت وآمدهای خانوادگی»، «تبیین نقش های جنسیتی»، «تقویت پایبندی مذهبی» و «مدیریت اقتصادی» خانواده تدوین شد؛ در این چارچوب، آموزه های اسلامی با محتوای مهارت آموزی و تمرین های درمانی پیوند داده شدند. نتایج ارزیابی محتوایی نشان داد که مقادیر CVR و CVI تمامی مولفه های پروتکل بالاتر از حد پذیرش قرار دارند؛ بنابراین روایی محتوایی پروتکل زناشویی درمانگری با رویکرد اسلامی تایید شد. بحث و نتیجه گیری: یافته های این پژوهش از تدوین رویکردی ساختارمند برای زوج درمانی حمایت می کنند که عوامل مرتبط با رضایت زناشویی (شامل مهارت ها و ویژگی های شخصیتی)، آموزه های اسلامی و برنامه ای مداخله ای متناسب با بافت فرهنگی ایران را تلفیق می کند. این پروتکل با گنجاندن آموزه های اسلامی و مولفه هایی که پیش تر نادیده گرفته شده بودند، برنامه مداخله ای موجود در ایران را غنی و گسترش می دهد و همزمان از ساختار عاملی «پرسشنامه رضایت زناشویی اسلامی» برای سازمان دهی محتوای مداخله بهره می گیرد؛ این رویکرد، پروتکل حاضر را از مداخلاتی متمایز می سازد که صرفا بر توصیه های مذهبی پراکنده استوارند یا آموزه های مذهبی را تنها به عنوان عناصری تکمیلی در رویکردهای درمانی موجود می گنجانند. از دیدگاه مفهومی، این پروتکل با در نظر گرفتن فرایندهای بین فردی و رفتاری در کنار عوامل مذهبی، خانوادگی و اقتصادی، بازتاب دهنده درکی چندبعدی از روابط زناشویی است؛ همچنین ساختار آن چارچوبی اجرایی فراهم می آورد که در آن مفاهیم روان شناختی و آموزه های اسلامی با فعالیت های درمانی عملی پیوند می خورند. این تلفیق، چارچوبی مبتنی بر فرهنگ برای پرداختن به روابط زناشویی ارائه می دهد و از برداشت محتوای مذهبی به عنوان عنصری مجزا یا فرعی در درمان پرهیز می کند. یافته های حاضر با تلاش های پیشین در جهت تدوین مداخلات مناسب از نظر فرهنگی و مبتنی بر آموزه های دینی برای زوج ها همسوست. صادقی (۱۳۸۹) در تدوین برنامه مداخله ای خود با استفاده از روش های کیفی به بررسی تعاملات زوج های ایرانی و شناسایی مولفه های متناسب با بافت فرهنگی کشور پرداخت. سالاری فر (۱۳۹۳) نیز گزارش داد که تلفیق مبانی دینی در روان درمانی زوج ها می تواند به بهبود رضایت زناشویی کمک کند. پژوهش حاضر با تکیه بر این تلاش ها، عوامل برگرفته از «پرسشنامه رضایت زناشویی اسلامی» را با آموزه های دینی در قالب یک پروتکل درمانی ساختارمند ترکیب می کند. درمجموع، این پروتکل سیزده جلسه ای چارچوبی مبتنی بر فرهنگ و متاثر از آموزه های اسلامی برای زوج درمانی فراهم می آورد. محتوا و ساختار سازمانی آن، مبنایی برای ارزیابی های تجربی بیشتر و توسعه مداخلات متناسب با بافت فرهنگی در زوج درمانی فراهم می آورد. تقدیر و تشکر: این پژوهش حمایت مالی یا سازمانی نداشته است و بدین وسیله نویسندگان از کارشناسان شرکت کننده در فرایند ارزیابی و اعتبارسنجی محتوایی پروتکل سپاسگزاری می کنند. تعارض منافع: نویسندگان اعلام می کنند که در این پژوهش هیچ گونه تعارض منافعی وجود نداشته است.

کلیدواژه ها:

پروتکل درمانی ، رضامندی زناشویی ، درمانگری زوجین ، رویکرد اسلامی ، زوج درمانی