اثربخشی مداخله مبتنی بر نمایش با رویکرد مذهبی بر خوداثرمندی و ترس از ارزیابی منفی در نوجوانان دارای معلولیت جسمی-حرکتی شهر اصفهان

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: نوجوانی مرحله ای حساس از رشد است که در آن شکل گیری هویت، احساس کفایت شخصی و پذیرش اجتماعی اهمیت ویژه ای دارد. نوجوانان دارای معلولیت جسمی حرکتی به دلیل محدودیت های فیزیکی و تجارب مکرر طرد اجتماعی، معمولا در معرض احساس ناکارآمدی، کاهش عزت نفس و ترس از ارزیابی منفی دیگران قرار دارند؛ عواملی که می توانند به اضطراب اجتماعی، کناره گیری از تعاملات و ضعف در رشد هیجانی و اجتماعی بینجامند. یکی از پیامدهای شایع در میان نوجوانان دارای معلولیت، کاهش خوداثرمندی به معنای تضعیف باور به توانایی خود در مدیریت موقعیت ها و دستیابی به اهداف است؛ از سوی دیگر تجربه های مکرر طرد اجتماعی، نگاه ترحم آمیز یا قضاوت گرایانه دیگران، ممکن است این نوجوانان را در معرض ترس از ارزیابی منفی قرار دهد؛ ترسی که می تواند آنها را از مشارکت فعال در موقعیت های تحصیلی، اجتماعی، فرهنگی و حتی مذهبی بازدارد. این احساسات منفی به تدریج اعتماد به نفس نوجوان را تضعیف و مانعی جدی در مسیر رشد هیجانی و اجتماعی او ایجاد می کند؛ در چنین شرایطی، طراحی مداخلات جامع و هدفمند که به طور یکپارچه به این دست مشکلات  در نوجوانان دارای معلولیت جسمی حرکتی بپردازد، ضرورتی اساسی به نظر می رسد. یکی از رویکردهای نوین و خلاقانه در این حوزه، استفاده از مداخلات نمایش محور است؛ روشی که به افراد امکان می دهد تا از راه بازی، نقش آفرینی و روایت سازی، احساسات و تجربه های خود را بیان کنند، با ابعاد مختلف هویت خود روبه رو شوند و در فضایی امن به بازسازی معانی درونی خود بپردازند. اگر این مداخله با رویکردی مذهبی درآمیزد، می تواند افزون بر ابعاد روان شناختی به منابع معنوی و فرهنگی نوجوان نیز دسترسی یابد؛ بر این اساس پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر مداخله مبتنی بر نمایش با رویکرد مذهبی بر خوداثرمندی و ترس از ارزیابی منفی در نوجوانان دارای معلولیت جسمی حرکتی انجام شد تا راهکاری مبتنی بر فرهنگ و ارزش های معنوی برای ارتقای سلامت روانی و اجتماعی این افراد ارائه دهد. روش: این پژوهش از نوع نیمه آزمایشی و با استفاده از طرح پیش آزمون پس آزمون، همراه با گروه کنترل انجام شد. جامعه پژوهش شامل نوجوانان ۱۱ تا ۱۸ ساله دارای معلولیت جسمی حرکتی شهر اصفهان در سال ۱۴۰۴ بود. نمونه گیری به صورت هدفمند و با ملاک مشخص انجام شد و نوجوانانی انتخاب شدند که نمره بالاتر از نقطه برش در ترس از ارزیابی منفی و نمره پایین در خوداثرمندی عمومی داشتند. درنهایت ۳۰ نوجوان (۲۱ پسر و ۹ دختر) واجد شرایط انتخاب شدند و به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل (هر گروه ۱۵ نفر) قرار گرفتند. معلولیت شرکت کنندگان عمدتا شامل نقص یا فقدان اندام تحتانی و محدودیت یا ضعف حرکتی بود که مانعی برای مشارکت آنان در فعالیت های نمایشی ایجاد نمی کرد. ابزارهای مورد استفاده در پژوهش شامل پرسشنامه ترس از ارزیابی منفی (لیری، ۱۹۸۳) و مقیاس خوداثرمندی عمومی (شوارتزر و یروشالم، ۱۹۹۵) بود. مداخله مبتنی بر نمایش با رویکرد مذهبی براساس مدل پنج مرحله ای (جونز، ۲۰۰۷) و تلفیق محتواها و فعالیت های نمایشی با درونمایه های مذهبی تدوین شد. هر جلسه شامل مراحل گرم کردن، تمرکز، فعالیت اصلی، خروج از نقش، و پایان دهی و بحث گروهی پس از اجرای نقش بود. گروه آزمایش در نه جلسه مداخله مبتنی بر نمایش با رویکرد مذهبی به صورت گروهی و دوبار در هفته شرکت کرد و گروه کنترل در طول دوره اجرای مداخله، هیچ گونه مداخله روان شناختی دریافت نکرد. پیش آزمون و پس آزمون برای هر دو گروه در شرایط و زمان بندی مشابه اجرا شد. بعد از اجرای پس آزمون، داده ها با استفاده از تحلیل کوواریانس چندمتغیری مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج: شاخص های آمار توصیفی (میانگین و انحراف استاندارد) نشان داد که پیش از مداخله بین میانگین های نمرات خوداثرمندی و ترس از ارزیابی منفی در دوگروه آزمایش و کنترل تفاوت محسوسی وجود نداشته است. در مرحله پس آزمون در گروه آزمایش، میانگین نمرات خوداثرمندی افزایش و میانگین نمرات ترس از ارزیابی منفی کاهش یافته بود، ولی در گروه کنترل بین نمرات پیش آزمون و پس آزمون، تغییر محسوسی مشاهده نشد. به منظور بررسی معناداری تفاوت های مشاهده شده، نخست پیش فرض های آماری استفاده از آزمون های پارامتریک با استفاده از آزمون شاپیرو ویلک، لوین، آزمون فرض همگنی شیب ها و آزمون M باکس بررسی و تایید شد (۰۵/۰< P). نتایج تحلیل کوواریانس چندمتغیری نشان داد که تفاوت بین میانگین نمرات دو گروه آزمایش و کنترل درمرحله پس آزمون در هر دو متغیر خوداثرمندی و ترس از ارزیابی منفی معنادار است (۰۰۰۵/۰>P)؛ به عبارت دیگر مداخله مبتنی بر نمایش با رویکرد مذهبی سبب افزایش خوداثرمندی و کاهش ترس از ارزیابی منفی در گروه آزمایش شده است. با درنظرگرفتن مجذور اتا میزان اثربخشی درمان برای خوداثرمندی ۴۰ درصد و برای ترس از ارزیابی منفی ۶۹ درصد بود. بحث و نتیجهگیری: نتایج این پژوهش نشان داد که تاثیر مداخله مبتنی بر نمایش با رویکرد مذهبی بر افزایش خوداثرمندی و کاهش ترس از ارزیابی منفی در نوجوانان دارای معلولیت جسمی حرکتی معنادار بوده است (۰۰۰۵/۰>P). در تبیین اثربخشی این مداخله می توان گفت فعالیت های ایفای نقش با فراهم کردن امکان تجربه نقش های متنوع در محیطی امن و کنترل شده، موجب افزایش خوداثرمندی نوجوانان دارای معلولیت جسمی حرکتی می شوند. این فعالیت ها با تمرین موقعیت های چالش برانگیز، ابراز هیجان ها و تجربه موفقیت، حس کنترل، شایستگی و اعتمادبه نفس را تقویت می کنند (بندورا، ۱۹۹۷؛ کوک، ۲۰۲۰). دریافت بازخورد مثبت از همسالان و مشاهده الگوهای موفق نیز از راه یادگیری جانشینی، خوداثرمندی را ارتقا می دهد (کاراتای و همکاران، ۲۰۲۳؛ برگس و همکاران، ۲۰۲۲)؛ همچنین نتایج نشان داد مداخلات نمایش محور با ایجاد فضایی امن و بدون قضاوت، موجب کاهش ترس از ارزیابی منفی می شوند، زیرا نوجوانان می توانند در محیطی حمایتی، رفتارهای اجتماعی را تمرین کنند و از اشتباه کردن نترسند (امونه، ۲۰۱۳؛ فلسمن و همکاران، ۲۰۱۹). مواجهه تدریجی با موقعیت های اضطراب زا، اصلاح باورهای ناکارآمد و دریافت بازخورد همدلانه نیز در کاهش ترس از ارزیابی نقش دارد (کورکی و همکاران، ۱۴۰۲؛ شیزلی و همکاران، ۲۰۱۶)؛ افزون بر این، تقویت مهارت های اجتماعی از راه بداهه پردازی و داستان سرایی موجب افزایش همدلی، ارتباط موثر و حس تعلق گروهی می شود (لندی، ۱۹۹۳). درنهایت ادغام عناصر مذهبی با فعالیت های نمایشی از راه الگوگیری از اولیای دین و مفاهیم قرآنی به نوجوانان کمک کرده است تا احساس توانمندی و ارزشمندی درونی بیشتری یابند و اعتماد به نفس معنوی خود را تقویت کنند (لو، ۲۰۲۳). این نتایج نشان می دهد که متخصصان در کار با نوجوانان دارای معلولیت جسمی حرکتی می توانند از مداخلات نمایش محور با رویکرد مذهبی در جهت ارتقای خوداثرمندی و کاهش ترس از ارزیابی منفی و درنتیجه بهبود  کیفیت زندگی روانی اجتماعی آنان بهره برند.

کلیدواژه ها:

مداخله مبتنی بر نمایش با رویکرد مذهبی ، خوداثرمندی ، ترس از ارزیابی منفی ، معلولیت جسمی حرکتی ، نوجوانان