کاربست فناوری های هوشمند و حکمرانی داده محور در مدیریت محلی و کاهش آسیب پذیری سکونت گاههای حاشیه ای (ارائه سامانه پیشنهادی)

مقدمه و اهداف: حاشیه نشینی شهری یکی از چالش های ساختاری توسعه پایدار در کشورهای درحال توسعه است که در پیوند با فقر شهری، نابرابری فضایی، ضعف نظام های برنامه ریزی، محدودیت دسترسی به خدمات و مسکن رسمی و ظرفیت پایین نهادهای محلی شکل می گیرد. سکونتگاه های حاشیه ای و غیررسمی معمولا با مجموعه ای از آسیب پذیری های اجتماعی، اقتصادی، کالبدی، نهادی و محیطی مواجه اند که سلامت، امنیت و رفاه ساکنان را تهدید می کند. یکی از مسائل اساسی این سکونتگاه ها، قرارگرفتن در حاشیه نظام های رسمی تولید داده، برنامه ریزی و تصمیم گیری است؛ وضعیتی که موجب شکل گیری نوعی شکاف میان نظام حکمرانی و واقعیت های اجتماعی و فضایی محله می شود. در چنین شرایطی، تصمیم گیری های مدیریتی اغلب بر مبنای داده های کلی، پراکنده و غیرمحلی انجام می گیرد و امکان شناسایی دقیق نیازها، گروه های آسیب پذیر و اولویت های مداخله محدود می شود. در مقابل، تحولات فناورانه در حوزه هایی همچون اینترنت اشیا، کلان داده، سامانه های اطلاعات جغرافیایی، هوش مصنوعی، سنجش از دور و پلتفرم های دیجیتال، ظرفیت های جدیدی برای گردآوری و تحلیل داده، پایش شرایط، شناسایی ریسک، پیش بینی بحران و بهبود تصمیم گیری فراهم کرده اند. باوجوداین، بهره گیری از این ظرفیت ها بدون وجود حکمرانی داده محور، پاسخ گویی نهادی، عدالت دیجیتال، زیرساخت پایدار و مشارکت واقعی جامعه محلی، لزوما به کاهش آسیب پذیری منجر نمی شود و حتی می تواند زمینه ساز تشدید شکاف دیجیتال، بی اعتمادی نهادی و طرد اجتماعی شود. ازاین رو، مسئله اساسی پژوهش حاضر نه صرفا استفاده از فناوری های هوشمند، بلکه چگونگی استقرار و به کارگیری آنها در چهارچوب یک نظام حکمرانی داده محور و مدیریت محله محور مشارکتی برای کاهش آسیب پذیری سکونتگاه های حاشیه ای است. براساس این، پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش فناوری های هوشمند در تعامل با حکمرانی داده محور و مدیریت محله محور مشارکتی و ارائه یک مدل اجرایی برای کاهش آسیب پذیری سکونتگاه های حاشیه ای انجام شده است. پژوهش از رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون بهره گرفته است. مطالعه موردی، محله کوی بهار شهر کرج است که به عنوان یکی از سکونتگاه های حاشیه ای و غیررسمی، با چالش هایی در زمینه آسیب پذیری اجتماعی، کمبود زیرساخت ها، ضعف دسترسی به خدمات و محدودیت مشارکت اجتماعی مواجه است. داده های پژوهش از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۲۳ نفر از ساکنان محلی، کارشناسان و مدیران شهری، فعالان اجتماعی و سایر کنشگران مرتبط با مدیریت محله گردآوری شد. نمونه گیری به صورت هدفمند و تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. افزون بر مصاحبه ها، از مشاهده میدانی و بررسی اسناد و داده های موجود شامل طرح های توسعه محله ای، برنامه های نوسازی، آمارهای شهری و گزارش های نهادهای اجتماعی نیز استفاده شد. داده ها پس از آشنایی با متن و استخراج کدهای اولیه، در فرایند شناسایی، بازبینی، تعریف و نام گذاری مضامین تحلیل شدند. برای افزایش اعتبار یافته ها نیز از راهبرد چندمنبعی، بازبینی بخشی از تحلیل ها و بررسی برخی برداشت ها توسط مشارکت کنندگان استفاده شد. یافته های پژوهش نشان می دهد که فناوری های هوشمند در مدیریت محله محور سکونتگاه های حاشیه ای صرفا ابزارهای فنی نیستند، بلکه می توانند به عنوان سازوکارهای ارتباطی و اطلاعاتی میان جامعه محلی و نهادهای مدیریت شهری عمل کنند. سامانه های اطلاعات جغرافیایی، پلتفرم های دیجیتال مشارکتی، ابزارهای ارتباطی برخط و فناوری های مبتنی بر اینترنت اشیا ظرفیت افزایش دسترسی به اطلاعات، شناسایی مسائل محله، تسهیل ارتباط میان شهروندان و مدیران و تقویت مشارکت اجتماعی را دارند. باوجوداین، تحقق این ظرفیت ها به وجود پاسخ گویی نهادی، بازخورد موثر و اتصال واقعی فناوری به فرایند تصمیم گیری محلی وابسته است. در صورت فقدان این سازوکارها، استفاده از فناوری می تواند به مشارکت صوری، کاهش اعتماد و تضعیف سرمایه اجتماعی منجر شود. یافته های مربوط به حکمرانی داده محور نیز نشان می دهد که نبود داده های یکپارچه و محلی، پراکندگی اطلاعات اجتماعی و فضایی و دسترسی نابرابر به داده ها از موانع مهم تصمیم گیری موثر در سکونتگاه های حاشیه ای است. این وضعیت موجب می شود بخشی از مسائل محله و نیازهای گروه های آسیب پذیر در نظام رسمی مدیریت کمتر دیده شود. ایجاد و توسعه بانک های داده محله ای یکپارچه و بروز می تواند امکان شناخت دقیق تر مسائل، اولویت بندی نیازها، ارزیابی عملکرد و افزایش شفافیت و پاسخ گویی مدیریتی را فراهم کند. همچنین، یافته ها نشان می دهد که تلفیق فناوری، داده و مشارکت اجتماعی می تواند مدیریت محله محور را از رویکرد واکنشی و مقطعی به سمت مدیریت پیشگیرانه، هدفمند و تاب آور هدایت کند. اطلاع رسانی سریع در شرایط بحران، شناسایی پیشینی گروه های آسیب پذیر، پایش مخاطرات و تخصیص هدفمند منابع از مهم ترین ظرفیت های این رویکرد است. باوجوداین، اثربخشی آن به ظرفیت های انسانی و نهادی وابسته است. ضعف سواد دیجیتال، ناپایداری زیرساخت های ارتباطی، بی اعتمادی و نبود حمایت نهادی از مهم ترین موانع شناسایی شده، در مقابل سرمایه اجتماعی محله، ظرفیت نوآوری جوانان و آمادگی جامعه محلی از ظرفیت های مهم برای توسعه مدیریت فناورانه و مشارکتی هستند. برپایه تلفیق یافته ها، پژوهش یک مدل اجرایی چندلایه برای مدیریت محلی داده محور پیشنهاد می کند که بر یکپارچه سازی داده های رسمی و مشارکتی، مشارکت فعال جامعه محلی و طراحی داشبوردهای مدیریتی در سطوح محله، شهر، استان و کشور استوار است. در این مدل، داده های محلی از طریق مشارکت ساکنان و نهادهای رسمی تولید، گردآوری و بروزرسانی شده و پس از یکپارچه سازی و تحلیل، در اختیار سطوح مختلف تصمیم گیری قرار می گیرند. این فرایند امکان شناسایی مسائل، اولویت بندی نیازها، تخصیص هدفمند منابع، پایش مداخلات و دریافت بازخورد از جامعه محلی را فراهم می کند. در مجموع، نتایج پژوهش نشان می دهد که «هوشمندی» در سکونتگاه های حاشیه ای بیش از آنکه صرفا تابع سطح فناوری و زیرساخت های دیجیتال باشد، به کیفیت حکمرانی داده، ظرفیت نهادی، عدالت دیجیتال و میزان مشارکت اجتماعی وابسته است. فناوری های هوشمند زمانی می توانند در کاهش آسیب پذیری اجتماعی و فضایی موثر باشند که در یک چرخه یکپارچه و یادگیرنده میان فناوری، داده، جامعه محلی و نهادهای مدیریت شهری قرار گیرند. در این چرخه، فناوری امکان تولید و تبادل داده را فراهم می کند، داده ها تصمیم گیری مبتنی بر شواهد را تقویت می کنند و مدیریت محله محور زمینه اجرای مداخلات، مشارکت اجتماعی و دریافت بازخورد را فراهم می کند. براساس این، بازتعریف مدیریت محله محور به عنوان یک نظام داده محور، مشارکتی و زمینه مند می تواند چهارچوبی برای گذار از مدیریت واکنشی و شهودی به مدیریت پیشگیرانه، یادگیرنده و مشارکت محور فراهم آورد. نوآوری اصلی پژوهش نیز در پیوند هم زمان فناوری های هوشمند، حکمرانی داده محور و مدیریت محله محور در یک چهارچوب اجرایی چندسطحی برای کاهش آسیب پذیری سکونتگاه های حاشیه ای است. مدل پیشنهادی می تواند مبنایی برای طراحی و استقرار سامانه های مدیریت محلی در سکونتگاه های غیررسمی و سایر محیط های شهری با محدودیت منابع و آسیب پذیری بالا قرار گیرد. تعارض منافع: شایان ذکر است طی توافق نامهای، نویسندگان مقاله اعلام میکنند که در رابطه با انتشار مقاله ارائه شده به طورکامل از اخلاق نشر، از جمله سرقت ادبی، سوء رفتار، جعل دادهها و یا ارسال و انتشار دوگانه، پرهیز نمودهاند و منافعی تجاری در این راستا وجود ندارد و در قبال ارائه اثر وجهی دریافت ننمودهاند. همچنین، این اثر قبلا در جای دیگری منتشر نشده و هم زمان به نشریه دیگری ارائه نشده است و تمامی حقوق استفاده از محتوا، جداول، تصاویر و... به ناشر محول شده است.

کلیدواژه ها:

مدیریت محله محور ، حاشیه نشینی ، فناوری هوشمند ، حکمرانی داده محور ، آسیب اجتماعی