ارائه الگوی توسعه خط مشی فرهنگی برای نهادینه سازی فرهنگ ایثار و شهادت در نسل زد و آلفا: یک مطالعه فراترکیب

مقدمه و اهداف: فرهنگ ایثار و شهادت به عنوان یکی از ارکان هویت بخش جامعه ایرانی و میراث ماندگار انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، نقشی بی بدیل در انسجام اجتماعی، تقویت سرمایه معنوی و پایداری ارزش های الهی ایفا نموده است. این فرهنگ که ریشه در تعالیم عمیق اسلامی و به ویژه واقعه عاشورا دارد، توانسته است در بزنگاه های تاریخی، جامعه را در برابر بحران ها مقاوم کند. باوجوداین، جامعه ایران امروز با شکاف نسلی قابل تاملی مواجه است. ظهور نسل های زد (متولدان ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۰) و آلفا (متولدان ۱۳۹۰ به بعد) با تحولات شناختی عمیق و زیست جهان دیجیتال، سازوکارهای سنتی انتقال ارزش ها را با چالش های جدی روبه رو کرده است. باوجود تاکیدات اسناد بالادستی بر ترویج این فرهنگ، ارزیابی های صورت گرفته از عملکرد نهادهای متولی، به ویژه بنیاد شهید و امور ایثارگران، حاکی از شکاف معنادار میان اهداف ابلاغی و پیامدهای تحقق یافته در میان نسل جوان است. مرور نظام مند ادبیات موضوعی حاکی از دو خلا اساسی است: نخست، توجه اندک به تحلیل ناکارآمدی سیاستی در برنامه های فرهنگی بنیاد شهید و تشخیص دقیق موانع ساختاری و شناختی پیش رو؛ و دوم، فقدان الگوی تلفیقی توسعه خط مشی فرهنگی که بتواند ضمن احصای ابعاد ارزشی، موانع و راهکارها، تناسب آنها را با زیست جهان دیجیتال نسل های زد و آلفا تبیین نماید. پژوهش حاضر با هدف پر کردن این خلا و ارائه الگویی منسجم و چندلایه برای نهادینه سازی فرهنگ ایثار و شهادت در میان این نسل ها انجام شده است. روش: پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر رویکرد، کیفی است و با روش فراترکیب انجام شده است. در این پژوهش، از گام های هفت گانه سندلوسکی و باروسو (۲۰۰۶) استفاده شده است. در نهایت، ۳۵ منبع علمی و پژوهشی واجد شرایط وارد فرایند فراترکیب شدند. استخراج داده ها با مطالعه مکرر و دقیق منابع منتخب و ثبت گزاره ها، مفاهیم و یافته های مرتبط در فرم استخراج داده انجام شده است. کدگذاری اولیه بر مبنای واحدهای معنایی صورت گرفت. کدهای هم معنا یا مرتبط، از طریق مقایسه مستمر و بر پایه قرابت مفهومی، ادغام و در مضامین سازمان دهنده و مضامین فراگیر دسته بندی شدند. در مرحله ترکیب، روابط معنایی میان مضامین برای ترسیم شبکه مضامین الگوی توسعه خط مشی فرهنگی بررسی و صورت بندی شد. برای افزایش اعتبار و پایایی، کدگذاری ها توسط پژوهشگر بازبینی و به صورت مجدد کنترل شد. همچنین، توافق میان دو ارزیاب مستقل با استفاده از ضریب کاپای کوهن سنجیده شد. مقدار ضریب کاپا ۰/۷۴۲ و سطح معناداری آن کمتر از ۰/۰۱ به دست آمد که بالاتر از حد آستانه ۰/۶ و نشان دهنده توافق قابل قبول میان ارزیابان است.   یافته ها: تحلیل فراترکیب ۳۵ منبع منتخب به استخراج ۱۰۹ کد اولیه منجر شد. این کدها پس از بازبینی، ادغام و مقایسه مستمر، بر پایه قرابت معنایی و مفهومی در ۱۸ مضمون سازمان دهنده و ۷ مضمون فراگیر طبقه بندی شدند. مضامین فراگیر عبارت اند از: ۱. مبانی فکری و شناختی؛ ۲. ابعاد و مولفه های ارزشی؛ ۳. خط مشی گذاری فرهنگی؛ ۴. نقش نهادها و نظام آموزشی؛ ۵. راهکارها و استراتژی های ترویج؛ ۶. موانع و چالش ها؛ و ۷. کارکردها و نتایج. مضمون «پیامدهای اجتماعی» بیشترین فراوانی را دارد و کدهایی مانند تقویت سرمایه اجتماعی، همبستگی اجتماعی، هویت مشترک و حفاظت فرهنگی را دربرمی گیرد. «پیامدهای فردی و معنوی» و «حفاظت فرهنگی» در رتبه های بعدی قرار دارند و «بازآفرینی ارزش ها و اثرات تربیتی» کمترین فراوانی را دارد. شبکه مضامین الگوی توسعه خط مشی فرهنگی، روابط میان این مضامین را نمایش می دهد. «مبانی فکری و شناختی» و «ابعاد و مولفه های ارزشی» لایه زیربنایی را تشکیل می دهند؛ «خط مشی گذاری فرهنگی»، «نقش نهادها و نظام آموزشی» و «راهکارهای ترویج» سازوکارهای سیاستی و اجرایی را نمایندگی می کنند؛ «موانع و چالش ها» به عنوان عوامل زمینه ای بر اثربخشی این سازوکارها اثر می گذارند؛ و «کارکردها و نتایج» پیامدهای مورد انتظار را نشان می دهند. بحث و نتیجه گیری: الگوی توسعه خط مشی فرهنگی ارائه شده در این مطالعه، با تلفیق یافته های پژوهشی، درک عمیق تری از خط مشی گذاری فرهنگی در حوزه ایثار و شهادت ارائه می دهد. این الگو از تقلیل گرایی رایج فراتر رفته و با قرار دادن مبانی فکری و شناختی و ابعاد ارزشی در لایه زیربنایی و کارکردها و نتایج در لایه پیامدی، بر اهمیت زیربنای شناختی و ارزشی برای پایداری سیاست گذاری فرهنگی تاکید می کند. شناسایی «عقلانیت ایثاری» به عنوان یک مضمون سازمان دهنده، خلا نظری موجود را پر کرده و بنیانی منطقی برای تبیین ارزش های شهادت فراهم می آورد. این الگو با پوشش گسترده تر مضامین و توجه به مقتضیات نسلی، نسبت به پژوهش های قبلی پیشروتر است و می تواند به عنوان نقشه راهی مفهومی برای تحلیل و طراحی سیاست های فرهنگی در سایر حوزه ها نیز به کار رود. این مدل، دلالت های کاربردی مهمی برای نهادهای فرهنگی دارد و بر ضرورت سرمایه گذاری بر برنامه های آموزشی و تبیینی مبتنی بر منطق تاکید می کند؛ هرچند کاربست آن نیازمند در نظر گرفتن پیچیدگی های محلی و پویایی های فرهنگی است و پژوهش های آتی می توانند با رویکردهای میدانی به اعتبارسنجی و بومی سازی آن کمک کنند. تقدیر و تشکر: نویسندگان این پژوهش بر خود لازم می دانند از تمامی اساتید، پژوهشگران و صاحب نظرانی که با ارائه راهنمایی های ارزشمند، در دسترس قرار دادن منابع علمی و فراهم آوردن بستر لازم برای انجام این مطالعه فراترکیب، نقش موثری در پیشبرد این پژوهش ایفا نموده اند، صمیمانه قدردانی و تشکر نمایند. همچنین از کتابخانه ها و پایگاه های علمی داخلی و خارجی که امکان دسترسی به منابع مورد نیاز را فراهم کردند، سپاسگزاریم. بدین وسیله از داوران محترم نشریه که با نظرات سازنده خود به غنای این مقاله افزودند نیز قدردانی می شود. تعارض منافع: نویسندگان این مقاله اعلام می کنند که هیچ گونه تعارض منافع مالی، سازمانی یا شخصی در انجام این پژوهش و انتشار نتایج آن وجود ندارد. این مطالعه بدون وابستگی به هیچ نهاد یا سازمان خاصی انجام شده و یافته های آن صرفا بر پایه تحلیل نظام مند منابع علمی موجود است. همچنین، نویسندگان تایید می کنند که این مقاله قبلا در هیچ نشریه دیگری منتشر نشده و هم زمان برای بررسی به نشریه دیگری ارسال نشده است.

کلیدواژه ها:

خط مشی گذاری فرهنگی ، فرهنگ ایثار و شهادت ، نسل های زد و آلفا ، فراترکیب ، عقلانیت ایثاری ، شبکه مضامین