طراحی مدل تصمیم گیری اخلاقی در سازمان براساس تفسیرالمیزان

چکیده مبسوط مقدمه و اهداف: تصمیم گیری بنیادی ترین وظیفه مدیریتی است؛ اما مدیران همواره با دوراهی های اخلاقی و تعارض میان منافع سازمانی، قوانین و ارزش های اخلاقی مواجه می شوند. بسیاری از الگوهای رایج تصمیم گیری اخلاقی در مدیریت برآمده از نظام های فکری غربی اند و به دلیل تفاوت در مبانی هستی شناختی و انسان شناختی، در بافتار فرهنگی- دینی جوامع اسلامی پاسخگوی تمامی نیازها نیستند. این الگوها غالبا اخلاق را در حد توصیه های انتزاعی نگه داشته و از چرایی و چگونگی فرآیندهای درونی تصمیم گیرنده غافل می شوند. برای عبور از این چالش، نظام های مدیریتی نیازمند الگویی بومی هستند. تفسیر المیزان اثر علامه طباطبایی(ره) ظرفیتی بی نظیر برای ارائه الگویی جامع مبتنی بر عقلانیت، وحی و واقع گرایی فراهم می آورد. هدف این پژوهش، استخراج و طراحی چهارچوب مفهومی تصمیم گیری اخلاقی در سازمان براساس آموزه های تفسیر المیزان است. روش شناسی: این پژوهش از نظر هدف، بنیادی-کاربردی و از نظر ماهیت، کیفی است که با پارادایم تفسیری و رویکرد استقرایی انجام شده است. استراتژی تحقیق «تحلیل مضمون» (Thematic Analysis) بوده و داده ها از طریق فیش برداری اسنادی از آیات اخلاقی و تفاسیر مرتبط در تفسیر المیزان گردآوری شده اند. فرآیند تحلیل داده ها در سه مرحله کدگذاری پایه، سازمان دهنده و فراگیر صورت گرفت. جهت سنجش روایی، مدل استخراج شده به تایید ۷ نفر از خبرگان مدیریت اسلامی رسید. پایایی کدگذاری نیز از طریق روش بازآزمون و شاخص هولستی محاسبه شد که ضریب ۰/۹۹ به دست آمد و نشان دهنده دقت و پایداری بالای فرآیند تحلیل است. یافته ها: با تحلیل ۲۸ کد پایه (شاخص)، ۸ مضمون سازمان دهنده (مولفه) و ۳ مضمون فراگیر (بعد) احصا شد که شاکله اصلی الگوی سه سطحی تصمیم گیری اخلاقی را تشکیل می دهند: ۱. سطح فردی (شایستگی های اخلاقی فردی): شامل مولفه های خودآگاهی و مسئولیت پذیری، جهت گیری الهی در تصمیم گیری، عقلانیت تاملی و عبرت آموزی، و نقش ظن و گمان (دانش گرایی) در تصمیم گیری. ۲. سطح رابطه ای (فضیلت های ارتباطی و تعاملی): شامل عدالت محوری و اعتدال در تصمیم و رفتار و اخلاق رابطه ای و مسئولیت اجتماعی. ۳. سطح سازمانی (راهبردهای نهادینه سازی اخلاق): شامل معیارسازی اخلاقی (الگومحوری) و ملکه سازی و نهادینه سازی رفتار اخلاقی. بحث و نتیجه گیری: یافته های پژوهش نشان می دهد که تصمیم گیری اخلاقی نزد علامه طباطبایی پدیده ای چندسطحی، فطرت گرا و غایت مدار است. برخلاف الگوهای کلاسیک غربی (مانند مدل رست یا کلبرگ) که صرفا بر فرآیندهای شناختی فردی تمرکز دارند، این مدل تصمیم گیری اخلاقی را حاصل پیوند متقابل «تکوین و تزکیه اخلاقی تصمیم گیرنده»، «عدالت در مناسبات و روابط اجتماعی» و «سازوکارهای نهادینه ساز و فرهنگ ساز سازمانی» می داند. این الگو با محوریت نیت الهی، تصمیم گیری مدیریتی را از یک تکلیف قانونی یا مصلحت اندیشانه صرف، به یک عمل تکاملی و معنوی ارتقا می دهد. تعارض منافع: نویسندگان اعلام می کنند که در انجام این پژوهش هیچ گونه تعارض منافع وجود ندارد.

کلیدواژه ها:

تصمیم گیری اخلاقی ، علامه طباطبایی ، تفسیر المیزان ، تحلیل مضمون ، اخلاق سازمانی