پاسخ مورفولوژیک و فیتوشیمیایی شیرتیغک وحشی (.Sonchus arvensis L) به کاربرد برگی سالیسیلیک اسید و کیتوپلاس

سابقه و هدف: در سال های اخیر، گیاهان دارویی به دلیل داشتن ترکیبات زیست فعال و نقش موثر در ارتقای سلامت انسان، توجه بسیاری از پژوهشگران را به خود جلب کرده اند. گیاه شیرتیغک وحشی از جمله گیاهانی است که با برخورداری از اثرات درمانی متنوع، از جمله کاهش فشار خون، خاصیت ضدسرطانی (به واسطه وجود ترکیباتی مانند کلروژنیک اسید و اسید شیکوریک) و فعالیت ضدمالاریا، اهمیت ویژه ای دارد. بخش قابل توجهی از این خواص به حضور ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی نسبت داده می شود. به کارگیری محرک های زیستی طبیعی و تنظیم کننده های رشد گیاهی، رویکردی موثر در بهبود کیفیت فیتوشیمیایی گیاهان دارویی در چارچوب کشاورزی پایدار محسوب می شود. این پژوهش با هدف ارزیابی اثر سالیسیلیک اسید و محرک زیستی کیتوپلاس بر ویژگی های مورفولوژیک و میزان تجمع متابولیت های ثانویه در گیاه شیرتیغک وحشی انجام گرفت.مواد و روش ها: این پژوهش در گلخانه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه زنجان به صورت آزمایش فاکتوریل دو عاملی در قالب طرح کاملا تصادفی با سه تکرار انجام شد. بذرها در بستر ۱:۱ پیت ماس و پرلیت کشت و نشاها تا مرحله ۳–۴ برگی در شرایط کنترل شده (۲۵/۱۸ درجه سانتی گراد و رطوبت ۶۰–۷۰٪) رشد کردند. سپس به گلدان های حاوی ۱۵٪ ماسه، ۱۵٪ کود دامی و ۷۰٪ خاک منتقل شدند. تیمار برگی با اسید سالیسیلیک (۰، ۵/۰ و ۱ میلی مولار) و کیتوپلاس (۰، ۵/۰ و ۱ درصد) هر ۱۰ روز یک بار در سه نوبت اجرا شد. گیاهان شاهد با آب مقطر تیمار شدند. دو هفته پس از آخرین تیمار، صفات مورفولوژیک شامل ارتفاع بوته، تعداد شاخه، فاصله میان گره و سطح برگ در گیاهان تیمارشده و شاهد اندازه گیری شد. مقدار قندهای محلول با روش فنل–اسید سولفوریک تعیین شد و گلوکز به عنوان استاندارد جهت تعیین میزان قندهای محلول مورد استفاده قرار گرفت سپس نتایج برحسب میلی گرم قندهای محلول در هر گرم وزن خشک بیان شد. با روش اسپکتوفتومتری میزان جذب در طول موج ۳۸۰ ، ۲۲۰، ۳۲۵ و ۲۶۰ نانومتر به ترتیب برای اندازه گیری میزان کوئرستین، گالیک اسید، کلروژنیک اسید و روتین اندازه گیری شد. برای انالیز داده­های به دست آمده از نرم افزار SAS ۹.۱ استفاده شد. نتایج: نتایج این پژوهش نشان داد که کاربرد همزمان غلظت های مختلف سالیسیلیک اسید و کیتوپلاس تاثیر معنی داری بر الگوی رشد رویشی و تجمع متابولیت های ثانویه در گیاه شیرتیغک وحشی داشت. از نظر صفات مورفولوژیکی، افزایش غلظت هر دو تیمار منجر به کاهش تعداد برگ، شاخه و میان گره گردید، در حالی که بیشترین ارتفاع بوته در تیمار یک درصد کیتوپلاس مشاهده شد که نشان دهنده تحریک رشد طولی و تخصیص مجدد منابع به سمت رشد ساقه به جای رشد جانبی است. در مقابل، سالیسیلیک اسید به ویژه در غلظت یک میلی مولار باعث افزایش سطح برگ و بهبود ظرفیت فتوسنتزی گیاه گردید که می تواند ناشی از افزایش فعالیت روزنه ای و بهبود کارایی فتوسنتز باشد. از نظر بیوشیمیایی، تیمار ترکیبی سالیسیلیک اسید با غلظت ۵/۰ میلی مولار و کیتوپلاس با غلظت یک درصد موجب افزایش معنی دار میزان قندهای محلول و کل شد که بیانگر بهبود متابولیسم کربوهیدرات و افزایش مواد ذخیره ای در گیاه می باشد. در خصوص متابولیت های ثانویه، نتایج نشان داد که تمامی ترکیبات مورد بررسی شامل کلروژنیک اسید، کوئرستین، گالیک اسید و روتین تحت تاثیر تیمارها به طور معنی داری افزایش یافتند. بیشترین میزان کلروژنیک اسید با مقدار ۸۰۹/۰ میلی گرم بر گرم وزن خشک در تیمار سالیسیلیک اسید ۵/۰ میلی مولار مشاهده شد که ۳۹/۲۰ درصد بیشتر از نمونه شاهد بود. بیشترین میزان کوئرستین با مقدار ۹۶۴/۲ میلی گرم بر گرم وزن خشک و همچنین بیشترین میزان روتین در تیمار یک درصد کیتوپلاس به دست آمد، در حالی که بیشترین میزان گالیک اسید در تیمار ترکیبی سالیسیلیک اسید یک میلی مولار همراه با کیتوپلاس یک درصد مشاهده گردید. به طور کلی، نتایج این مطالعه نشان می دهد که کاربرد سالیسیلیک اسید و کیتوپلاس به عنوان محرک های زیستی می تواند با ایجاد تغییرات مثبت در صفات مورفولوژیکی و افزایش معنی دار متابولیت های ثانویه ارزشمند، به عنوان یک راهکار موثر در بهبود کیفیت و کمیت تولیدات گیاهی مورد توجه قرار گیرد.نتیجه ­گیری کلی: یافته های این پژوهش نشان می دهد که کاربرد هدفمند سالیسیلیک اسید و کیتوپلاس می تواند از طریق تعدیل رشد رویشی و تحریک سنتز متابولیت های ثانویه، ارزش دارویی شیرتیغک وحشی را به طور معنی داری افزایش دهد. این رویکرد می تواند به عنوان راهکاری نوین و سازگار با محیط زیست برای ارتقای کیفیت فیتوشیمیایی گیاهان دارویی در سیستم های تولید پایدار مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

روتین ، کلروژنیک اسید ، کوئرستین ، گالیک اسید ، محرک زیستی