مطالعه نگاره غرفه بهشتی در پرده درویشی اثر محمد فراهانی با روش آیکونولوژی

روایات مرتبط با روز قیامت در ادیان و فرهنگ های مختلف دارای جایگاه ویژه ای هستند که جلوه های متنوعی در آثار هنری این فرهنگ ها شکل داده اند. یکی از هنرهای ایرانی  اسلامی که نمایانگر این دسته آثار است، پرده های درویشی مذهبی می باشد که اطلاعات ارزشمندی درباره اعتقادات جامعه ایرانی  اسلامی ارائه می دهند. در این پرده ها، تصویری متشکل از شمایل حضرت علی (ع)، حر بن یزید ریاحی، حوض کوثر، درخت طوبی و مرغ سلم در قالب «غرفه بهشتی» شکل گرفته است. هدف این پژوهش، شناخت چیستی، چرایی و معنا و مفهوم عناصر موجود در این قاب و تطابق آن با روایت مشهور است. برای دستیابی به این هدف از روش آیکونولوژی استفاده شده است که امکان توصیف، تحلیل و تفسیر عناصر تصویری غرفه بهشتی را فراهم می آورد. نگارنده در پی پاسخ به این پرسش است که الگو و ریشه بصری و مفهومی عناصر غرفه بهشتی چیست و چگونه با اندیشه های ایرانی ارتباط دارد؟ نوآوری این تحقیق در بررسی عمیق غرفه بهشتی است که تاکنون توجه کافی به آن نشده است. نتایج تحقیق چنین برمی آید که حضور این قاب در پرده نقاشی علاوه بر کارکرد ارجاعی، کارکرد فرازبانی دارد. غرفه بهشتی، تجسمی از پیوند عمیق هنر، دین و سیاست در دوران قاجار است. این اثر با حضور نمادهایی چون حضرت علی (ع)، حر، حوض کوثر، درخت طوبی و مرغ سلم، مفاهیم ولایت، تحول روحانی و جاودانگی را به تصویر می کشد. این عناصر به عنوان نمادهایی از ولایت، تحول روحانی و جاودانگی عمل کرده و ارتباطات فرهنگی و اجتماعی جامعه را در بستر تاریخی خود تبیین می کنند. همچنین، تاثیر نظریات علمای شیعه بر شکل گیری هویت مذهبی جامعه و ارتباط عمیق این نمادها با مفاهیم دینی و فرهنگی، نشان دهنده تلاش برای حفظ و ترویج ارزش های اسلامی در این دوره و بهره مندی رجال قاجار از این مفاهیم است.

کلیدواژه ها:

کلید­واژه ­ها: خیالی نگاری (نقاشی قهوه خانه ای) ، پرده درویشی ، غرفه بهشتی ، درخت طوبی ، حوض کوثر ، مرغ سلم ، آیکونولوژی