بازخوانی منطق اقتصادی نصاب های زکات در پرتو آیه ۲۱۹ بقره

مقاله حاضر با تکیه بر آیه ۲۱۹ سوره بقره «و یسالونک ماذا ینفقون قل العفو» و با روش تحلیلی تفسیری، در پی ارائه خوانشی قرآنی از نصاب های زکات و نسبت آن با تحولات اقتصادی معاصر است. پژوهش با بررسی معناشناختی واژه «عفو» در قرآن، زبان عربی، شعر جاهلی و روایات فریقین نشان می دهد که این واژه بر «مازاد بر نیازهای اساسی معیشت» دلالت دارد؛ مفهومی که در سنت نبوی و روایات اهل بیت علیهم السلام نیز با تعبیر «فضل» تبیین شده است. بر اساس این مبنا، قرآن کریم معیار انفاق مالی را نه اعداد ثابت و رازآلود، بلکه «مازاد بر کفاف» معرفی می کند و نصاب های تعیین شده در روایات را می توان تجسم و تطبیق همین اصل قرآنی در شرایط اقتصادی آن روزگار دانست. مقاله با استناد به اطلاق آیه «قل العفو» و شواهد مربوطه و روایاتی که زکات را ابزاری برای رفع فقر و تحقق عدالت اجتماعی معرفی می کنند، نتیجه می گیرد که بازخوانی نصاب ها بر پایه خط فقر و معیار مازاد بر نیاز متعارف، در راستای وفاداری به منطق قرآن، مقاصد شریعت و فلسفه اجتماعی زکات است. بر این اساس، زکات در نگرش قرآنی نهادی پویا، عقلانی و عدالت محور است که ظرفیت هماهنگی با تحولات اقتصادی و تغییر شاخص های فقر و غنا را داراست، بی آن که نیازی به کنار نهادن سنت و نصوص روایی باشد.

کلیدواژه ها:

نصاب زکات ، آیه ۲۱۹ سوره بقره ، تورم ، خط فقر ، عدالت اجتماعی