بازخوانی هویت مذهبی ایرانیان پیشاصفوی از خلال گفتمان صوفیه: بررسی موردی جایگاه چهار خلیفه نخست پیامبر در منابع عرفانی عصر تیموری

سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 33

فایل این مقاله در 20 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_JHIC-59-1_007

تاریخ نمایه سازی: 21 آبان 1405

چکیده مقاله:

برخی از پژوهشگران، تغییر مذهب ایرانیان در عصر صفوی را محصول اجبار سیاسی صفویان دانسته و جامعه پیشاصفوی را کاملا سنی می انگارند، اما این پیش فرض با واقعیت های تاریخی فاصله دارد. برای درک عمیق تر تحولات مذهبی آن دوره، باید ماهیت اعتقادی طریقت های صوفیه را واکاوی کرد، زیرا جریان تصوف نقشی کلیدی در فرهنگ مذهبی آن روزگار داشت. محققان پیشین، صرف محبت به اهل بیت (ع) را نشانه شیعه بودن صوفیه می دانستند، اما این معیار کافی نیست. در این پژوهش با رویکرد توصیفی - تحلیلی و تمرکز بر سه طریقت مهم سده نهم (نقشبندیه، کبرویه و نعمت اللهیه)، دیدگاه آنان نسبت به چهار خلیفه نخست بررسی شده است؛ زیرا مسئله جانشینی پیامبر، شاخص اصلی تمایز تسنن و تشیع است. نتایج نشان می دهد این طریقت ها در لایه اعتقادی (کلامی)، مشروعیت خلفای راشدین را پذیرفته و در چارچوب سنت اهل سنت باقی مانده اند؛ با این حال، در سطح گفتمان عرفانی، با برجسته سازی فضائل، کرامات و مقام ولایت امام علی(ع)، نوعی تقدم معنوی برای اهل بیت قائل بودند. در این میان، نقشبندیه بر دفاع از سه خلیفه اول تاکید داشت، اما کبرویه و نعمت اللهیه با طرح مفاهیمی نظیر ولایت و عصمت، به قرائت شیعی نزدیک تر شدند. یافته ها بیانگر وجود یک «ساختار مذهبی سیال و چندلایه» در تصوف آن عصر است؛ ساختاری که در آن احترام به خلفا با تعظیم گسترده اهل بیت و ولایت علوی همزیستی داشت. همین تداخل و همپوشانی عناصر سنی و شیعی در گفتمان صوفیانه سبب شد که فرآیند رسمی شدن تشیع در دوره صفوی، به ویژه در مرکز و غرب ایران، با مقاومت ساختاری و گسترده جامعه و طریقت ها روبه رو نشود.

نویسندگان

مصطفی گوهری فخر آباد

دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

مجتبی سلطانی احمدی

دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

زهرا سیافی

دکتری گروه تاریخ اسلام، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

مراجع و منابع این مقاله:

لیست زیر مراجع و منابع استفاده شده در این مقاله را نمایش می دهد. این مراجع به صورت کاملا ماشینی و بر اساس هوش مصنوعی استخراج شده اند و لذا ممکن است دارای اشکالاتی باشند که به مرور زمان دقت استخراج این محتوا افزایش می یابد. مراجعی که مقالات مربوط به آنها در سیویلیکا نمایه شده و پیدا شده اند، به خود مقاله لینک شده اند :
  • آجری بغدادی، ابوبکر محمد بن حسین (۱۹۹۹). الشریعه. ریاض: دارالوطن ...
  • آذری اسفراینی، نورالدین حمزه بن علی ملک طوسی (۱۳۸۹). دیوان ...
  • ابن حجر هیتمی، احمد [بی تا]. الفتاوی الحدیثیه. [بیجا]: دارالفکر ...
  • ابن عربشاه، احمد بن محمد (۲۰۰۸). عجائب المقدور فی نوائب ...
  • الگار، حامد (۱۳۹۸). نقشبندیه. ترجمه: داود وفایی. تهران: مولی ...
  • بدخشی، نورالدین جعفر (۱۳۷۴). خلاصه المناقب (در مناقب میر سید ...
  • پارسا، خواجه محمد (۱۳۸۱). فصل الخطاب. به کوشش: جلیل مسگرنژاد. ...
  • پازوکی، شهرام (۱۳۸۱). نقدی بر مکاتبات کند و کاوی در ...
  • پرورش، علی (۱۴۰۱). تحلیل اوج و تضعیف نقشبندیه در ماوراء ...
  • توسون، نجدت (۱۴۰۲). خواجه بهاءالدین نقشبند، زندگانی، آراء، طریقت. ترجمه ...
  • جامی، عبدالرحمان [بیتا]. نفحات الانس. به کوشش: مهدی توحیدیپور. [بیجا]: ...
  • جامی، عبدالرحمان (۲۰۱۰). شواهد النبوه. استانبول: مکتبه الحقیقه ...
  • جعفریان، رسول (۱۳۸۵). تاریخ تشیع در ایران. قم: انصاریان ...
  • حلاج، حسین بن منصور (۱۳۴۳). دیوان منصور حلاج. تهران: کتابخانه ...
  • دانشپژوه، محمدتقی (۱۳۴۴). انتقاد کتاب: کشف الحقایق. فرهنگ ایران زمین، ...
  • دویس، دوین (۱۳۸۴). سید علی همدانی و سنتهای اولیاءنامهنویسی. میراث ...
  • رویمر، هانس روبرت (۱۳۸۵). ایران در راه عصر جدید تاریخ ...
  • ریاض، محمد (۱۳۷۰). احوال و آثار و اشعار میر سید ...
  • زرین کوب، عبدالحسین (۱۳۸۹). دنباله جستجو در تصوف. تهران: امیرکبیر ...
  • سمعانی، عبدالکریم بن احمد (۱۳۸۲). الانساب. حیدرآباد: مجلس دائره المعارف ...
  • سمنانی، علاءالدوله احمد بن محمد (۱۳۶۲). العروه لاهل الخلوه و ...
  • سیوطی، جلال الدین عبدالرحمان بن ابوبکر (۱۴۰۳). طبقات الحفاظ. بیروت: ...
  • شاه داعی شیرازی (۱۳۴۰). شانزده رساله از شاه داعی شیرازی. ...
  • طبسی، درویش محمد (۱۳۵۱). آثار درویش محمد طبسی. به کوشش: ...
  • کاشفی، فخرالدین علی (۲۵۳۶). رشحات عین الحیات. به کوشش: علیاصغر ...
  • گراهام، تری (۱۳۸۴). شاه نعمت الله ولی. میراث تصوف. به ...
  • موسی پور، ابراهیم (۱۳۸۹). مقدمهای بر پژوهش دین عامیانه. تهران: ...
  • نعمت الله ولی (۱۳۴۰). رسائل حضرت سید نورالدین شاه نعمت ...
  • نوربخش، جواد (۱۳۳۷). زندگی و آثار قطب الموحدین جناب شاه ...
  • واعظی، عبدالعزیز بن شیرملک (۱۳۶۱). سیر حضرت شاه نعمت الله ...
  • Algar, Hamid, K.A.Nizami. (۱۹۹۳). NAKSHBABDIYYA. EI۲. Leiden: Brill ...
  • Gross, Jo-ann. (۱۹۸۲). Khojar Ahrar: A Study of the perceptions ...
  • Molé, Marijan. (۱۹۶۱). Les Kubrawiya entre sunnisme et shiisme aux ...
  • نمایش کامل مراجع