بازخوانی هویت مذهبی ایرانیان پیشاصفوی از خلال گفتمان صوفیه: بررسی موردی جایگاه چهار خلیفه نخست پیامبر در منابع عرفانی عصر تیموری
محل انتشار: پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، دوره: 59، شماره: 1
سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 33
فایل این مقاله در 20 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد
- صدور گواهی نمایه سازی
- من نویسنده این مقاله هستم
استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:
شناسه ملی سند علمی:
JR_JHIC-59-1_007
تاریخ نمایه سازی: 21 آبان 1405
چکیده مقاله:
برخی از پژوهشگران، تغییر مذهب ایرانیان در عصر صفوی را محصول اجبار سیاسی صفویان دانسته و جامعه پیشاصفوی را کاملا سنی می انگارند، اما این پیش فرض با واقعیت های تاریخی فاصله دارد. برای درک عمیق تر تحولات مذهبی آن دوره، باید ماهیت اعتقادی طریقت های صوفیه را واکاوی کرد، زیرا جریان تصوف نقشی کلیدی در فرهنگ مذهبی آن روزگار داشت. محققان پیشین، صرف محبت به اهل بیت (ع) را نشانه شیعه بودن صوفیه می دانستند، اما این معیار کافی نیست. در این پژوهش با رویکرد توصیفی - تحلیلی و تمرکز بر سه طریقت مهم سده نهم (نقشبندیه، کبرویه و نعمت اللهیه)، دیدگاه آنان نسبت به چهار خلیفه نخست بررسی شده است؛ زیرا مسئله جانشینی پیامبر، شاخص اصلی تمایز تسنن و تشیع است. نتایج نشان می دهد این طریقت ها در لایه اعتقادی (کلامی)، مشروعیت خلفای راشدین را پذیرفته و در چارچوب سنت اهل سنت باقی مانده اند؛ با این حال، در سطح گفتمان عرفانی، با برجسته سازی فضائل، کرامات و مقام ولایت امام علی(ع)، نوعی تقدم معنوی برای اهل بیت قائل بودند. در این میان، نقشبندیه بر دفاع از سه خلیفه اول تاکید داشت، اما کبرویه و نعمت اللهیه با طرح مفاهیمی نظیر ولایت و عصمت، به قرائت شیعی نزدیک تر شدند. یافته ها بیانگر وجود یک «ساختار مذهبی سیال و چندلایه» در تصوف آن عصر است؛ ساختاری که در آن احترام به خلفا با تعظیم گسترده اهل بیت و ولایت علوی همزیستی داشت. همین تداخل و همپوشانی عناصر سنی و شیعی در گفتمان صوفیانه سبب شد که فرآیند رسمی شدن تشیع در دوره صفوی، به ویژه در مرکز و غرب ایران، با مقاومت ساختاری و گسترده جامعه و طریقت ها روبه رو نشود.
نویسندگان
مصطفی گوهری فخر آباد
دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
مجتبی سلطانی احمدی
دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
زهرا سیافی
دکتری گروه تاریخ اسلام، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
مراجع و منابع این مقاله:
لیست زیر مراجع و منابع استفاده شده در این مقاله را نمایش می دهد. این مراجع به صورت کاملا ماشینی و بر اساس هوش مصنوعی استخراج شده اند و لذا ممکن است دارای اشکالاتی باشند که به مرور زمان دقت استخراج این محتوا افزایش می یابد. مراجعی که مقالات مربوط به آنها در سیویلیکا نمایه شده و پیدا شده اند، به خود مقاله لینک شده اند :