ابن هیثم و بازتعریف استقراء در علوم طبیعی: گذار از قیاس ارسطویی به برهان تجربی

سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 24

فایل این مقاله در 24 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_JHIC-59-1_009

تاریخ نمایه سازی: 21 آبان 1405

چکیده مقاله:

این مقاله با روبکرد توصیفی - تحلیلی و روش تطبیقی، الگوی معرفت شناختی ارسطو و ابن هیثم را با تمرکز بر مفهوم علم، جایگاه مشاهده و تجربه و نسبت استقراء و برهان بررسی می کند. پرسش اصلی پژوهش این است که تفاوت این دو الگو در سازمان دهی فرآیند تولید و اعتبار معرفت علمی چیست. یافته های پژوهش نشان می دهد که تفاوت ارسطو و ابن هیثم را نمی توان به تقابل ساده میان قیاس و تجربه فروکاست؛ زیرا مشاهده و استقراء در اندیشه ارسطو و برهان و تحلیل عقلی در آثار ابن هیثم نیز جایگاهی اساسی دارند. در الگوی ارسطویی، مشاهده و تجربه نقطه آغاز معرفت اند، اما اعتبار نهایی علم از سازمان یافتن داده های حسی در قالب کلیات، برهان و تبیین علی حاصل می شود. در مقابل، ابن هیثم با بازتعریف جایگاه تجربه، آن را از مرحله ای مقدماتی در تولید معرفت به بخشی از فرآیند ارزیابی و اعتباربخشی نظریه تبدیل می کند. مفهوم «اعتبار» در آثار او، پیوندی میان مشاهده، آزمون، تحلیل ریاضی و برهان برقرار می سازد و امکان بازبینی نتایج را فراهم می کند. بررسی آثار نورشناختی ابن هیثم نشان می دهد که او میان شناخت ماهیت پدیده و تحلیل روابط قابل اندازه گیری آن تمایز می گذاشت و متناسب با ساختار و امکان های شناختی موضوع، از مشاهده، آزمون، تحلیل ریاضی و برهان بهره می گرفت. بر این اساس، نوآوری اصلی ابن هیثم نه کنار گذاشتن سنت برهانی، بلکه بازسازی نسبت میان مشاهده، تجربه و برهان و تغییر در معیار اعتبار معرفت علمی بود؛ تحولی که جایگاه او را در تاریخ تحول عقلانیت علمی برجسته می سازد

نویسندگان

نعیم شرافت

استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران.

زهرا قمی اویلی

دانشجوی کارشناسی ارشد گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران.

مراجع و منابع این مقاله:

لیست زیر مراجع و منابع استفاده شده در این مقاله را نمایش می دهد. این مراجع به صورت کاملا ماشینی و بر اساس هوش مصنوعی استخراج شده اند و لذا ممکن است دارای اشکالاتی باشند که به مرور زمان دقت استخراج این محتوا افزایش می یابد. مراجعی که مقالات مربوط به آنها در سیویلیکا نمایه شده و پیدا شده اند، به خود مقاله لینک شده اند :
  • ابن ابی اصیبعه، احمد بن قاسم (۲۰۰۱). عیون الانباء فی ...
  • ابن هیثم، الحسن بن الحسن (۱۳۵۴ق). رساله فی الضوء. در ...
  • ابن هیثم، الحسن بن الحسن (۱۹۳۸). رساله فی ضوء القمر ...
  • ابن هیثم، الحسن بن الحسن (۱۹۸۳). المناظر (عبدالحلیم صبره، مصحح). ...
  • ابن هیثم، الحسن بن الحسن (۸۶۹ق). المناظر (نسخه خطی، شماره ...
  • آقایانی چاوشی، جعفر (۱۳۹۳). روش های ابتکاری ابوالوفای بوزجانی و ...
  • پازری، سهیلا (۱۳۸۵). استقراء در نظر ابن هیثم. میراث آینه، ...
  • حافی، محمد؛ باقری، ماهین؛ میرزاپور، مهدی و ذکیانی، غلامرضا (۱۳۹۷). ...
  • طوسی، خواجه نصیرالدین (بی تا). حل مشکلات معینیه. نسخه خطی، ...
  • فارسی، کمال الدین (۱۹۵۴). تنقیح المناظر لذوی الابصار و البصائر. ...
  • معصومی همدانی، حسین (۱۳۸۷). برهان و علیت در طبیعیات و ...
  • نظیف بک، مصطفی (۱۹۴۳). الحسن بن الهیثم: بحوثه و کشوفه ...
  • Aristotle (۱۹۴۱). The Basic Works of Aristotle (R. McKeon, Ed.). ...
  • Aristotle (۱۹۵۲). Meteorologica (H. D. P. Lee, Trans.). Cambridge, MA: ...
  • Aristotle (۱۹۸۴). Physics. In J. Barnes (Ed.), The Complete Works ...
  • Aristotle (۱۹۸۹). Prior Analytics (R. Smith, Trans.). Indianapolis, IN: Hackett ...
  • Aristotle (۱۹۹۴). Posterior Analytics (۲nd ed., J. Barnes, Trans.). Oxford: ...
  • Ibn al-Haytham, al-Ḥasan (۲۰۰۲). The Optics of Ibn al-Haytham: Edition ...
  • Lear, J. (۱۹۸۲). Aristotle’s philosophy of mathematics. The Philosophical Review, ...
  • Lindberg, D. C. (۱۹۷۶). Theories of Vision from Al-Kindi to ...
  • Lloyd, G. E. R. (۱۹۹۶). Aristotelian Explorations. Cambridge: Cambridge University ...
  • Sabra, A. I. (۱۹۸۹). The Optics of Ibn al-Haytham, Books ...
  • Sabra, A. I. (۱۹۹۴). Ibn al-Haytham. In Optics, Astronomy and ...
  • Sabra, A. I. (۲۰۰۳). Ibn al-Haytham’s revolutionary project in optics: ...
  • نمایش کامل مراجع