چیستی چارچوب تحلیل هویتی و چگونگی کاربست آن در بررسی پدیده های اجتماعی

سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 41

فایل این مقاله در 27 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_SCJPO-18-3_003

تاریخ نمایه سازی: 21 آبان 1405

چکیده مقاله:

مقدمه و اهداف: هویت مفهوم اصلی و پیچیده ای در علوم انسانی و اجتماعی است که تعریف «خود» را می سازد و پایه اصلی انسجام، تمایز و کنش های گروه ها، سازمان ها و کشورها محسوب می شود. با وجود اهمیت حیاتی این مفهوم، تحلیل های هویتی موجود در میدان پژوهش اغلب دچار سه آسیب بنیادین هستند: اول، پراکندگی موضوعی که در آن پژوهش ها به صورت جزیره ای بر متغیرهای منفک (مانند زبان یا دین) متمرکز می شوند؛ دوم، تقسیم بندی سطحی که در آن تحلیل ها در یکی از سطوح فردی یا ملی متوقف مانده و از درک تعامل این سطوح باز می مانند؛ و سوم، فقدان جامعیت بخشی که مانع از ارائه تصویری یکپارچه از تاثیرات متقابل بخش های اقتصادی، امنیتی و اجتماعی بر هویت می شود. مسئله محوری این پژوهش، دقیقا همین «خلا روش شناختی در تحلیل یکپارچه و نظام مند هویت» است. هدف اصلی مقاله، تدوین و اعتبارسنجی یک چارچوب تحلیلی جامع برای واکاوی عنصر هویت در پدیده های مختلف است. روش ها: تحقیق حاضر اکتشافی توسعه ای است و از «تحلیل محتوای کیفی استنتاجی» برای بازسازی معنا در داده های متنی بهره می برد. گردآوری داده ها از طریق مرور نظام مند منابع علمی با تمرکز بر متون تالیفی انجام شد. معیارهای انتخاب آثار شامل انتشار پس از ۱۹۹۶، تالیفی بودن و اعتبار علمی نویسندگان بود. در نتیجه ۱۲ کتاب کلیدی از اندیشمندان برجسته مانند مانوئل کاستلز، ریچارد جنکینز، امارتیا سن و حسین کچوئیان انتخاب شد. تحلیل در سه گام انجام شد: (۱) آماده سازی و استخراج سازه های نظری؛ (۲) کدگذاری تماتیک و استخراج گویه های هویتی و دسته بندی آن ها؛ (۳) سنتز مفهومی و طراحی چارچوب تحلیلی نهایی.یافته ها: یافته های پژوهش نشان می دهد که یک چارچوب کارآمد برای تحلیل هویت باید چندسطحی، فرآیندمدار و برساختی باشد. چارچوب طراحی شده در این پژوهش، هویت را نه به مثابه یک «ذات» یا ماهیت ثابت و ازلی، بلکه به عنوان یک «فرآیند روایی و گفتمانی مستمر» صورت بندی می کند. این چارچوب از چهار سطح بنیادین تشکیل شده است: سطح فردی (خودانگاره)، سطح رابطه ای (تعاملات بین فردی)، سطح گروهی (تعلقات جمعی) و سطح نهادی/گفتمانی (ساختارهای قدرت و نظام های معنایی). مولفه های اصلی استخراج شده در این مدل شامل «عاملیت» (توان کنشگری)، «تعلق» (پیوندهای عاطفی و اجتماعی)، «بازنمایی» (نحوه ارائه هویت در فضای عمومی)، «تمایز» (مرزبندی با دیگری) و «بازشناسی» (تایید توسط محیط اجتماعی) می باشد. این مدل موفق می شود شکاف میان نیازهای روان شناختی در سطح خرد و ساختارهای جامعه شناختی و سیاسی در سطح کلان را پر کند و ابزاری ارائه دهد که نشان می دهد چگونه تجربه های ذهنی افراد تحت تاثیر گفتمان های مسلط و مناسبات قدرت شکل می گیرند و بازتولید می شوند.نتیجه گیری: تدوین این «فرا-چارچوب» تحلیلی نشان می دهد که برای درک ریشه ای چالش های اجتماعی معاصر، گریزی از یکپارچه سازی نظریه های متکثر روان شناختی، جامعه شناختی و سیاسی وجود ندارد. این چارچوب به عنوان یک ابزار تشخیصی دقیق، امکان تحلیل انضمامی پدیده های پیچیده مانند بحران های هویتی، شکاف های نسلی و اعتراضات سیاسی را فراهم می آورد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که این مدل با گذار از رویکردهای صرفا غربی و با لحاظ کردن اقتضائات بومی (به ویژه در بستر جامعه شناسی سیاسی ایران)، ابزاری نظام مند در اختیار سیاست گذاران و تحلیلگران قرار می دهد تا از تحلیل های واکنشی و سطحی فاصله گرفته و به سمت مدیریت هوشمند و ریشه ای مسائل اجتماعی حرکت کنند.

نویسندگان

سعید نادری اصل

جامعه شناسی سیاسی، دانشکده معارف اسلامی و علوم سیاسی، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران؛

حمید هوشنگی

استادیار گروه جامعه شناسی سیاسی، دانشکده معارف اسلامی و علوم سیاسی، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، جمهوری اسلامی ایران.