از تفاوت تا برابری: مبانی انسان شناختی نظریه ی برابری در فلسفه ی سیاسی شهید مطهری

سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 21

فایل این مقاله در 20 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_SCJPO-18-3_006

تاریخ نمایه سازی: 21 آبان 1405

چکیده مقاله:

: باوجود اجماع ظاهری بر ارزش برابری، تعریف، محدوده و چگونگی تحقق آن محل مناقشه ی جدی جریان های فکری مختلف است. مارکسیسم با تاکید بر برابری در نتیجه و مالکیت اشتراکی، و لیبرالیسم با تاکید بر برابری فرصت ها و شایسته سالاری، هر یک تعریف خاصی از برابری ارائه داده اند که با نقدهای جدی مواجه شده است. در این میان، استاد مرتضی مطهری (۱۲۹۸-۱۳۵۸ش) در مواجهه با جریان های سوسیالیستی، لیبرالی و افکار التقاطی، کوشید تا با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه، پاسخی بومی و در عین حال جهان شمول به این پرسش ها ارائه دهد. باوجود پژوهش های فراوان درباره ی عدالت در اندیشه ی مطهری، کمتر به نسبت میان انسان شناسی فلسفی او و نظریه ی برابری پرداخته شده است. هدف اصلی این مقاله، تبیین این نسبت و نشان دادن این است که چگونه مبانی ای چون حرکت جوهری، حقوق طبیعی و کرامت انسانی، به نظریه ای بدیل در باب برابری انجامیده که نه مارکسیستی است و نه لیبرال، بلکه راه دیگر و جدیدی مبتنی بر تحول وجودی انسان را ترسیم می کند.روش ها: پژوهش با رویکردی تفسیری و با استفاده از روش تحلیل محتوای اسنادی، آثار مکتوب مطهری را بر اساس قصد مولف و در بستر پرسش های زمانه ی او بررسی کرده و دیدگاه های وی را با آرای جاناتان ولف، که با طرح روحیه ی برابری طلبانه درصدد ارائه ی رویکردی میان اندیش بوده است، مقایسه نموده است.یافته ها: مطهری برابری را نه یک وضعیت ثابت، بلکه فرایندی وجودی می داند که در بستر جامعه شکل می گیرد. مبنای فلسفی حرکت جوهری، هستی را دارای مراتب و تفاوت های ذاتی می داند. مطهری تفاوت را به عنوان مبنای حرکت و تکامل در جامعه می پذیرد و آن را از تبعیض جدا می سازد. تفاوت های طبیعی نه تنها مانع برابری نیستند، بلکه شرط امکان حرکت اجتماعی و دست یابی به کمال جمعی اند. دومین مبنای فلسفی، حقوق طبیعی است که مبتنی بر غایت شناسی نظام آفرینش،مبنایی فرااجتماعی و فراقراردادی برای برابری فراهم می آورد که نه قراردادی محض است و نه جبرگرایانه. از نگاه مطهری، حقوق طبیعی از مسیر خلقت تعیین می شود و هر استعداد طبیعی، سندی برای یک حق طبیعی است. سومین مولفه، تسخیر متقابل است که در نقد مارکسیسم، امکان بهره مندی طرفینی انسان ها از یکدیگر را بدون استثمار، به عنوان جایگزین استخدام طبقاتی مطرح می سازد. مطهری با تفکیک میان تسخیر و جبر نشان می دهد که جامعه ی انسانی، برخلاف جوامع حیوانی، میدانی برای مسابقه ی آزاد است که در آن افراد بر اساس استعدادهای متفاوت خود، به طور متقابل از یکدیگر بهره می جویند. چهارمین و مهم ترین مولفه، کرامت انسانی با طرح دو من ملکوتی و طبیعی است که برابری را به عنوان یک فرایند وجودی و تدریجی معرفی می کند. هرچه انسان ها به من ملکوتی خود نزدیک تر شوند، آرمان برابری تحقق پذیرتر می گردد و این تحول درونی، به تعاون عاطفی و برادری داوطلبانه می انجامد که برابری را فراتر از عدالت توزیعی صرف قرار می دهد. مطهری با تاکید بر نقش دولت در تامین فرصت های برابر از یک سو و نقش تعاون عاطفی در تحقق نهایی برابری از سوی دیگر، الگویی دووجهی ارائه می دهد که هم به ساختارهای بیرونی و هم به تحولات درونی انسان توجه دارد.نتیجه گیری: نظریه ی برابری مطهری، برخلاف دو جریان رقیب، نه به سرکوب آزادی فردی (مارکسیسم) می انجامد و نه به غفلت از ساختارهای اجتماعی (لیبرالیسم)؛ بلکه با تکیه بر انسان شناسی پویا و مراتب مند، راهی برای تحقق برابری در سایه ی تفاوت ارائه می دهد که نقطه ی عزیمت آن، تغییر در من انسانی است و نقطه ی فرود آن، جامعه ای مبتنی بر برادری و مسئولیت اخلاقی داوطلبانه. مقایسه ی نظریه ی مطهری با رویکرد ولف نشان می دهد هر دو اندیشمند بر کیفیت روابط انسانی و همدلی به عنوان عناصر کلیدی تحقق برابری تاکید دارند، اما مطهری این عناصر را در افق کرامت متعالی انسان و من ملکوتی معنادار می سازد و برابری را از یک مسئله ی توزیعی به یک تکلیف اخلاقی-وجودی ارتقا می دهد.

نویسندگان

نجمه کیخا

عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی