واگرایی سیاسی کوفه و بصره در خلافت عثمان (۳۵-۲۳ق.)؛ تحلیلی بر پایه ترکیب قبیله ای و کارکرد فتوحات

سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 42

فایل این مقاله در 26 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_HISTUDY-17-2_013

تاریخ نمایه سازی: 21 آبان 1405

چکیده مقاله:

شکل‎گیری واگرایی سیاسی بین دو شهر مهم نظامی بین‎النهرین، کوفه و بصره، در دوران خلافت عثمان­بن­عفان (۲۳-۳۵ ق.) از مهم‎ترین مسائل تاثیرگذار در حوادث صدر اسلام بوده است. این دو منطقه که در ابتدا با اهداف مشترک تحت خلافت عمر تاسیس شدند، در طول خلافت او، به‎خصوص بحران سال ۳۵ ق. واکنش‎های متضادی بروز دادند؛ به‎طوری که کوفه به کانون اصلی مخالفت علیه خلیفه تبدیل شد، اما بصره عمدتا موضعی حمایتی یا منفعل در پیش گرفت. این مقاله با رویکردی تطبیقی-تحلیلی و با تمرکز بر مفهوم «واگرایی» به‎عنوان چارچوب نظری، به بررسی ریشه‎های این تمایز می‎پردازد. یافته‎های پژوهش حاکی از آن است که دو عامل ساختاری در شکل‎گیری این واگرایی تعیین‎کننده بوده‎اند: ۱.ترکیب جمعیتی و قبیله‎ای؛ ساختار متعادل و یکدست بصره در مقابل ساختار تقابلی و ناهمگون کوفه. ۲.کارکرد فتوحات؛ موفقیت‎های پیاپی و هویت‎ساز بصره در دوره عثمان در مقابل احساس افول و محرومیت نسبی کوفه.۳. سطح راهبردی: انتخاب راهبرد وفاداری و انطباق توسط بصره در مقابل راهبرد تقابل و تغییر توسط کوفه. براین‎اساس، تحولات عصر عثمان را نمی‎توان صرفا بر اساس انگیزه‎های دینی یا انتصابات قبیله‎ای تحلیل کرد، بلکه باید آن را نقطه اوج یک فرایند واگرایانه تدریجی دانست که ریشه در تفاوت‎های ساختاری دو شهر داشت. کوفه به دلیل دارابودن هسته هویت‎ساز معترض و زیان دیدن از سیاست‎های جدید، به کانون تقابل تبدیل شد، حال‎آنکه بصره با بهره‎مندی از همان سیاست‎ها و فقدان چنین هسته‎ای، وفاداری خود به خلافت را حفظ نمود.

نویسندگان

ابوالفضل سلمانی گواری

استادیار، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

محمد کربلایی حسنی

دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ اسلام، دانشگاه تهران، تهران، ایران

مراجع و منابع این مقاله:

لیست زیر مراجع و منابع استفاده شده در این مقاله را نمایش می دهد. این مراجع به صورت کاملا ماشینی و بر اساس هوش مصنوعی استخراج شده اند و لذا ممکن است دارای اشکالاتی باشند که به مرور زمان دقت استخراج این محتوا افزایش می یابد. مراجعی که مقالات مربوط به آنها در سیویلیکا نمایه شده و پیدا شده اند، به خود مقاله لینک شده اند :
  • ابن قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم. (۱۹۹۲م). المعارف. تحقیق ثروت ...
  • ابن سعد، محمد بن سعد. (۱۳۷۴) مترجم محمود مهدوی دامغانی، ...
  • ابن‎اعثم کوفی، محمد بن علی. (۱۳۷۲). الفتوح. ترجمه محمد بن ...
  • ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین. (۱۲۸۵ق/ ۱۸۶۸م). الاغانی. بولاق، مصر ...
  • الموسوی، علی سعدون هاتو. (۱۴۰۲). «التیارات السیاسیه فی الکوفه حتی ...
  • بلاذری، احمد بن یحیی. (۱۳۳۷). فتوح البلدان. ترجمه و مقدمه ...
  • ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد. (۱۳۷۴). الغارات. ترجمه عبدالمحمد آیتی. ...
  • جعیط، هشام. (۲۰۰۰م). الفتنه: جدلیه الدین والسیاسه فی الاسلام المبکر. ...
  • حسینی، سید امیر. (۱۳۹۷). «بررسی اوضاع سیاسی - اجتماعی و ...
  • حسینی، سید امیر. (۱۴۰۲). بصره و نقش آن در تحولات ...
  • زبیر بن بکار، القرشی. (۱۳۸۶). الاخبار الموفقیات. تحقیق اصغر قائدان. ...
  • صمدی، زهرا و اکبری، امیر. (۱۳۹۳). «دلایل و عوامل موفقیت ...
  • طبری، محمد بن جریر. (۱۳۷۴). تاریخ الامم و الملوک (تاریخ ...
  • طیبی، سید محمد. (۱۳۹۰). «ریشه‎های اقتصادی قیام سال سی و ...
  • علی، صالح احمد. (۲۰۰۴م). الفتوحات الاسلامیه. بیروت: شرکه المطبوعات للتوزیع ...
  • فخرانی، جواد. (۱۳۹۷). «تاثیر والیان کوفه بر تغییر هویت سیاسی ...
  • کائیدی، امیدعلی. (۱۳۸۴). «تاریخ بصره از آغاز تا پایان امویان ...
  • مادلونگ، ویلفرد. (۱۳۷۷). جانشینی حضرت محمد (ص): پژوهشی درباره خلافت ...
  • محمدی ملایری، محمد. (۱۳۷۹). تاریخ و فرهنگ ایران در دوران ...
  • نجفی، پرویز. (۱۳۷۷). «ایجاد شهرهای نظامی توسط مسلمانان عرب در ...
  • نصر بن مزاحم منقری. (۱۴۰۴ق). وقعه صفین. تحقیق عبدالسلام محمد ...
  • Djaït, Hichem. (۱۹۷۶). "Les Yamanites à Kūfa au ier siècle ...
  • El-Hibri, Tayeb. (۲۰۱۰). Parable and Politics in Early Islamic History: ...
  • Gibb, H. A. R. (۱۹۵۵). "An Interpretation of Islamic History ...
  • Hinds, Martin. (۱۹۷۱). "Kûfan Political Alignments and Their Background in ...
  • Hinds, Martin. (۱۹۷۲). "The Murder of the Caliph 'Uthmân". International ...
  • Jabali, Fu'ad. (۱۹۹۹). The Companions of the Prophet: A Study ...
  • Morony, Michael G. (۱۹۸۴). Iraq after the Muslim Conquest. Princeton, ...
  • نمایش کامل مراجع