تحلیل گفتمان نظامی گری در ایران مدرن؛ مطالعه ای در پیوند میان اقتدار سیاسی و انضباط اجتماعی در دوره پهلوی دوم

پدیده نظامی گری در دوران پهلوی دوم (۱۳۳۲-۱۳۵۷) فراتر از یک واکنش ساده به افزایش درآمدهای نفتی، به عنوان رکن بنیادین هویت دولت و الگوی اصلی حکمرانی ظهور کرد. این پژوهش با هدف واکاوی ریشه های گفتمانی و ساختاری این پدیده، استدلال می کند که دکترین نظامی محمدرضا پهلوی عمیقا در یک «ترومای تاریخی» ناشی از اشغال ایران توسط متفقین در سال ۱۳۲۰ ریشه داشت؛ واقعه ای که حاکمیت ملی را در غیاب یک نیروی نظامی نخبه، توهمی بیش نمی دانست. علاوه براین، فشارهای ژئوپلیتیک ناشی از هم جواری با اتحاد جماهیر شوروی و ظهور ناسیونالیسم رادیکال عربی، ضرورت گذار به یک «دولت پادگانی» را دوچندان کرد. این مطالعه با بهره گیری از روش «تحلیل گفتمان انتقادی» (CDA) و بر اساس مدل سه بعدی نورمن فیرکلاف، به بررسی متون کلیدی، سخنرانی ها و اسناد دیپلماتیک این دوره می پردازد. همچنین برای تبیین دقیق تر سازوکارهای کنترل اجتماعی، از مفاهیم «زیست سیاست» و «قدرت انضباطی» میشل فوکو استفاده شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که نظامی گری پهلوی در سه سطح متبلور شد: نخست، «پیوند نظامی گری و دیپلماسی» که با خرید تسلیحات راهبردی نظیر اف-۱۴، ایران را به قدرت برتر منطقه و برنده قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر تبدیل کرد. دوم، «انضباط اجتماعی» که ازطریق سپاهیان انقلاب، ارتش را به مثابه الگوی «شهروند مدرن» و منضبط معرفی نمود. سوم، «امنیتی سازی» که تمام کنش های سیاسی را از فیلتر نهادهای امنیتی عبور می داد. درنهایت، این پژوهش نتیجه می گیرد که اگرچه این گفتمان موفق به حفظ تمامیت ارضی و تثبیت اقتدار منطقه ای ایران شد، اما به دلیل اولویت دادن به «انضباط بر مشارکت»، شکاف عمیقی میان دولت و ملت ایجاد کرد. بااین حال، میراث راهبردی و زیرساخت های نظامی این دوره، به شکلی پارادوکسیکال، در دهه های بعد و به ویژه درجریان جنگ با عراق، به عنوان ضامن بقای سرزمینی ایران عمل کردند.

کلیدواژه ها:

نظامی گری ، پهلوی دوم ، انضباط اجتماعی ، تحلیل گفتمان ، زیست سیاسی.