از آرمان شهر تا قانون اساسی: سه روایت از شهروندی در اندیشه سقراط، افلاطون و ارسطو

مفهوم «شهروندی» از بنیادی ترین مفاهیم فلسفه سیاسی غرب است که سیر تحول آن از اسطوره به عقلانیت و سپس به قانون، در اندیشه سه فیلسوف بزرگ یونان باستان، سقراط، افلاطون و ارسطو، قابل بازخوانی است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، در صدد تبیین سه روایت متمایز از شهروندی در اندیشه این متفکران است. پرسش اصلی آن است که هر یک از آن ها چگونه نسبت میان فرد، جامعه و قانون را تعریف کرده اند و این تعریف چه تحولی را از «آرمان شهر» به سوی «قانون اساسی» نشان می دهد؟ یافته های پژوهش حاکی از آن است که سقراط با تکیه بر «وجدان اخلاقی» و اطاعت از قانون، الگویی از شهروندی اخلاق مدار ارائه می دهد. افلاطون در «آرمان شهر» خود، شهروندی را تابعی از عدالت طبقاتی و فلسفه سالاری می داند. در مقابل، ارسطو با طرح «قانون اساسی» (پولیتیا) و تاکید بر فضیلت عملی و مشارکت مدنی، مفهومی واقع گرایانه و نهادگرا از شهروندی عرضه می کند. نتیجه آنکه اندیشه سیاسی یونان از اخلاق آرمانی سقراطی به آرمان شهر بسته افلاطونی و نهایتا به مدینه قانون ارسطویی تکامل یافته و هر سه روایت، تاثیری ماندگار بر نظریه پردازی شهروندی در سنت غرب گذاشته اند.

کلیدواژه ها:

شهروندی ، سقراط ، افلاطون ، ارسطو ، آرمان شهر ، قانون اساسی ، فلسفه سیاسی.