الگویابی و تحلیل مکانی - فضایی صندوق های اعتبارات خرد زنان روستایی و عشایری در ایران با روش MGWR
سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 32
فایل این مقاله در 22 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد
- صدور گواهی نمایه سازی
- من نویسنده این مقاله هستم
استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:
شناسه ملی سند علمی:
JR_NTIGS-4-14_003
تاریخ نمایه سازی: 21 آبان 1405
چکیده مقاله:
صندوق های اعتبارات خرد زنان روستایی و عشایری ایران، ابزار مهم توانمندسازی اقتصادی اجتماعی اند و اخیرا رشد چشمگیری داشته اند؛ بااین حال، پراکنش و عملکرد آن ها یکنواخت نیست. پژوهش حاضر با هدف الگویابی فضایی و تحلیل ناهمگنی مکانی عوامل موثر بر توسعه این صندوق ها انجام شد. داده های ۳۱ استان و جنوب کرمان (جیرفت) با مدل رگرسیون وزنی جغرافیایی چندمقیاسی (MGWR) تحلیل شد. یافته ها الگوی فضایی نابرابر را نشان داد: فارس، خراسان جنوبی، کرمانشاه و هرمزگان هسته های توسعه (High-High) و قم، البرز و کهگیلویه و بویراحمد مناطق کم برخوردار (Low-Low) بودند. در MGWR، اثر جمعیت روستایی، زنان سرپرست خانوار و تعداد روستاهای دارای صندوق متفاوت بود؛ جمعیت روستایی در جنوب و شرق، زنان سرپرست خانوار در مرکز و غرب و تعداد روستاهای دارای صندوق در فارس و کرمانشاه بیشترین اثر را داشت. پایداری صندوق ها ۸۶ درصد و دامنه آن از ۱۰۰ درصد در هرمزگان تا کمتر از ۵۲ درصد در کردستان بود. بنابراین، سیاست گذاری باید متناسب با ناهمگنی های مکانی و شرایط محلی طراحی شود.
چکیده مبسوط فارسی
مقدمه
توانمندسازی اقتصادی و اجتماعی زنان روستایی و عشایری از محورهای مهم توسعه پایدار روستایی، کاهش فقر و ارتقای تاب آوری خانوارهای روستایی است. صندوق های اعتبارات خرد با فراهم کردن امکان پس انداز، دریافت اعتبار و تامین مالی فعالیت های درآمدزا، می توانند به بهبود دسترسی زنان به منابع مالی، شکل گیری کسب وکارهای خرد، افزایش استقلال اقتصادی و تقویت مشارکت آنان در تصمیم گیری های خانوار و جامعه محلی کمک کنند. بااین حال، عملکرد و گسترش این صندوق ها در همه مناطق یکسان نیست و شرایط جمعیتی، اقتصادی، اجتماعی، نهادی و شبکه های محلی می توانند بر شکل گیری و توسعه آن ها اثر متفاوتی داشته باشند. در ایران، تعداد صندوق های اعتبارات خرد زنان روستایی و عشایری تا سال ۱۴۰۳ به بیش از ۴۷۰۰ صندوق با بیش از ۱۰۶ هزار عضو رسیده است، اما توزیع فضایی آن ها ناهمگون است. ازاین رو، بررسی الگوی فضایی صندوق ها و شناسایی تفاوت مکانی عوامل موثر بر توسعه آن ها برای برنامه ریزی فضایی و سیاست گذاری منطقه ای اهمیت دارد. پژوهش حاضر با هدف الگویابی و تحلیل مکانی فضایی صندوق های اعتبارات خرد زنان روستایی و عشایری و شناسایی ناهمگنی مکانی عوامل موثر بر توسعه آن ها در ایران انجام شد. سوال اصلی پژوهش این است که عوامل موثر بر توسعه صندوق ها از نظر شدت و مقیاس اثرگذاری در پهنه های جغرافیایی مختلف چه تفاوتی دارند و آیا توزیع فضایی صندوق ها از الگوی معنادار و ناهمگنی مکانی برخوردار است؟
روش شناسی
پژوهش حاضر از نظر رویکرد، کمی تحلیلی و مبتنی بر مدل سازی فضایی است. جامعه آماری شامل صندوق های اعتبارات خرد زنان روستایی و عشایری کشور بود که طی سال های ۱۳۷۹ تا ۱۴۰۲ شکل گرفته اند. بر اساس داده های رسمی دفتر توسعه فعالیت های کشاورزی زنان روستایی و عشایری، جامعه مورد مطالعه شامل ۴۷۲۵ صندوق و ۱۰۶۸۱۰ عضو بود. داده ها در سطح ملی برای ۳۱ واحد جغرافیایی شامل استان ها و واحد مستقل جنوب کرمان (جیرفت) گردآوری و تحلیل شدند. همچنین اطلاعات شهرستانی و روستایی برای بررسی الگوهای پراکنش و تمرکز مورد استفاده قرار گرفت. متغیرهای وابسته شامل تعداد صندوق ها، تعداد اعضا، نرخ پایداری صندوق ها و تعداد روستاهای دارای صندوق و متغیرهای مستقل شامل جمعیت روستایی، تعداد شهرستان های دارای صندوق، تعداد زنان سرپرست خانوار عضو، تعداد اعضا به ازای هر صندوق و نرخ رشد صندوق ها بود. ابتدا با استفاده از تحلیل اکتشافی داده های فضایی (ESDA)، شاخص موران جهانی برای سنجش خود همبستگی فضایی و شاخص موران محلی (LISA) برای شناسایی خوشه های فضایی به کار رفت. سپس برای تحلیل ناهمگنی مکانی و بررسی تفاوت شدت و مقیاس اثرگذاری متغیرها در مناطق مختلف، از مدل رگرسیون وزنی جغرافیایی چندمقیاسی (MGWR) استفاده شد.
نتایج و بحث
نتایج توصیفی نشان داد پراکنش صندوق ها در کشور یکنواخت نیست. استان فارس با ۴۷۲ صندوق و ۴۳۴ صندوق فعال، بیشترین تمرکز نهادی را داشت و پس از آن خراسان رضوی با ۲۷۸ صندوق و کرمانشاه با ۲۷۶ صندوق قرار گرفتند. در مقابل، قم با ۲۷، البرز با ۱۶ و کهگیلویه و بویراحمد با ۱۸ صندوق، کمترین تعداد صندوق را داشتند. نرخ پایداری صندوق ها در سطح کشور حدود ۸۶ درصد برآورد شد؛ این نرخ در هرمزگان و قم ۱۰۰ درصد و در کردستان و لرستان به ترتیب ۵۲ و ۶۳ درصد بود. این تفاوت، اهمیت شرایط نهادی، مدیریتی و محلی را در تداوم فعالیت صندوق ها نشان می دهد. نتایج شاخص موران جهانی بیانگر وجود خودهمبستگی فضایی مثبت و معنادار در توزیع صندوق ها بود؛ بنابراین، پراکنش صندوق ها تصادفی نبوده و استان های مجاور از الگوهای مشابه برخوردار بودند. همچنین تعداد اعضا دارای خوشه بندی فضایی قوی و تعداد روستاهای دارای صندوق دارای الگوی High-High در جنوب و شرق کشور بود. نتایج LISA نیز نشان داد استان های فارس، خراسان جنوبی، کرمانشاه و هرمزگان در خوشه های High-High قرار دارند و به عنوان هسته های توسعه صندوق ها شناخته می شوند؛ در مقابل، قم، البرز و کهگیلویه و بویراحمد در خوشه های Low-Low قرار گرفتند. نتایج مدل MGWR نشان داد اثر عوامل موثر بر توسعه صندوق ها در سراسر کشور یکسان نیست و ناهمگنی مکانی معناداری وجود دارد. اثر جمعیت روستایی در جنوب و شرق کشور قوی تر بود و نشان دهنده نقش ظرفیت جمعیتی در توسعه صندوق ها در این مناطق است. اثر تعداد زنان سرپرست خانوار در مرکز و غرب کشور بیشتر بود و بیانگر تفاوت مکانی تقاضا و نقش صندوق ها در حمایت و توانمندسازی زنان است. همچنین تعداد روستاهای دارای صندوق در استان های بزرگی مانند فارس و کرمانشاه اثر بیشتری داشت که با گستردگی فضایی روستاها و شبکه صندوق ها مرتبط است. اثر رشد صندوق ها نیز در استان های مرزی قوی تر بود. این یافته ها نشان می دهد که عوامل جمعیتی، اجتماعی و نهادی در مقیاس ها و پهنه های مختلف جغرافیایی عملکرد متفاوتی دارند و فرض وجود یک رابطه ثابت و یکسان در سراسر کشور نمی تواند پیچیدگی فضایی توسعه صندوق ها را توضیح دهد.
نتایج
یافته های پژوهش نشان داد توسعه صندوق های اعتبارات خرد زنان روستایی و عشایری در ایران از الگوی فضایی نابرابر و ناهمگنی مکانی معناداری برخوردار است. وجود خوشه های High-High و Low-Low و تفاوت در شدت اثرگذاری متغیرهای جمعیتی، اجتماعی و نهادی در مناطق مختلف، ضرورت فاصله گرفتن از سیاست گذاری یکسان و اتخاذ رویکرد فضامحور را آشکار می کند. همچنین تفاوت چشمگیر نرخ پایداری صندوق ها، از ۱۰۰ درصد در هرمزگان تا کمتر از ۵۲ درصد در کردستان، بر اهمیت مدیریت محلی و شرایط نهادی در تداوم فعالیت صندوق ها تاکید دارد. بر این اساس، تدوین سند ملی توسعه فضایی صندوق ها، تخصیص منابع بر مبنای نیاز و وضعیت فضایی، طراحی بسته های سیاستی متناسب با شرایط هر منطقه و تقویت مدیریت محلی، به ویژه در مناطق دارای پایداری پایین، پیشنهاد می شود. همچنین انجام مطالعات پانل زمانی فضایی و تحلیل شبکه ای صندوق ها می تواند درک پویایی های زمانی، روابط نهادی و سرریزهای فضایی این نهادهای مالی را تکمیل کند.
کلیدواژه ها:
الگویابی فضایی ، ناهمگنی مکانی ، صندوق اعتبارات خرد ، رگرسیون وزنی جغرافیایی چند مقیاسی (MGWR) ، توانمندسازی زنان روستایی
نویسندگان
الهام افتخاری
هیات علمی گروه جغرافیای دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
سید رامین غفاری
هیات علمی بخش تحقیقات اقتصادی، اجتماعی و ترویجی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان، اصفهان، ایران