تحلیل مقایسه ای شاخص های رشد هوشمند شهری؛ مطالعه موردی کلانشهر تهران

سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 32

فایل این مقاله در 38 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_NTIGS-4-14_004

تاریخ نمایه سازی: 21 آبان 1405

چکیده مقاله:

پراکنش شهری و رشد افقی بی رویه شهرها را با مسائل و چالش های متعددی مواجه کرده است و بی ثباتی محیط شهری را به دنبال داشته است. این پژوهش باهدف ارزیابی شاخص های رشد هوشمند شهری در ۲۲ منطقه کلانشهر تهران و میزان انطباق هر منطقه با این شاخص ها با استفاده از روش های SWARA و WASPAS انجام شده است. نتایج تحلیل نشان می دهد که مناطق ۳، ۲، ۵، ۴، ۷، ۶ و ۱ بالاترین میزان انطباق با شاخص های رشد هوشمند شهری را دارا هستند، در حالی که مناطق ۱۰، ۱۳، ۱۴، ۱۵، ۱۲، ۹، ۱۶، ۸، ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰، ۲۱ و ۲۲ پایین ترین رتبه ها را دارند. به عنوان مثال، مناطق دارای رتبه بالا در شاخص هایی نظیر طول مسیر پیاده رو، مسیر دوچرخه رو، فضای سبز و تنوع انتخاب مسکن وضعیت بهتری دارند. بر اساس روش SWARA، معیارهای کاربری مختلط با وزن ۱/۰ و هدایت و توانمندسازی توسعه در جوامع کنونی با وزن ۰۲۷/۰ به ترتیب مهم ترین و کم اهمیت ترین زیرمعیارها شناخته شدند. بر اساس روش WASPAS، سه منطقه ۳، ۲ و ۵ به ترتیب با اوزان ۷۸/۰، ۷۷/۰ و ۷۴/۰ دارای بالاترین انطباق و مناطق ۲۰، ۲۱ و ۲۲ به ترتیب با اوزان ۳۰/۰، ۲۹/۰ و ۲۹/۰ پایین ترین میزان انطباق با اصول رشد هوشمند شهری را دارا هستند. اختلاف بین سازگارترین و ناسازگارترین محلات برابر با ۴/۰ است. نتایج همچنین نشان می دهد که اصول کم امتیاز مانند تشویق شهروندان به مشارکت پایدار و هدایت توسعه در جوامع کنونی، به ویژه در زیرساخت های حمل و نقل عمومی و زیباسازی شهری، وضعیت مناسبی ندارند. نقشه های توزیع فضایی نیز نشان دهنده نابرابری شدید در میان محلات شهر تهران و وجود بی عدالتی فضایی در زمینه رشد هوشمند شهری است. به طور خاص، پهنه های جنوبی شهر تهران فاقد محلاتی با انطباق مناسب با اصول رشد هوشمند شهری هستند، در حالی که پهنه های شمالی شهر تهران به نسبت وضعیت بهتری دارند. چکیده مبسوط فارسی مقدمه پراکنش شهری و رشد افقی بی رویه شهرها را با مسائل و چالش های متعددی مواجه کرده است و بی ثباتی محیط شهری را به دنبال داشته است. مسائل و مشکلات یاد شده باعث گردید تا برنامه ریزان و نظریه پردازان شهری راهکارهای مختلفی را جهت بهبود شرایط ایجاد شده ارائه کنند که همین عامل سبب شکل گیری و توجه روزافزون به مفهوم رشد هوشمند شهری طی دهه های اخیر شده است. رشد هوشمند با راهکارهای همچون ایجاد تراکم بالاتر، توسعه درونی، کاهش فواصل میان محل کار و سکونت، ترکیب کاربری های، استفاده موثر از فضا و زمین شهری، کاهش مصرف انرژی و استفاده از حمل و نقل عمومی سعی در کنترل رشد افقی و حل چالش های ایجاد شده به واسطه آن و درنهایت افزایش کیفیت و مطلوبیت فضاهای شهری دارد. همچنین رشد هوشمند شهری با دید سیستمی به شهر نگاه می کند و علاوه بر مرتفع کردن بسیاری از مسائل شهری که ریشه در رشد پراکنده شهری دارند باعث توسعه پایدار شهری در بلندمدت می شود. پژوهش حاضر سعی دارد تا علاوه بر شناخت و تشریح کامل مفهوم رویکرد رشد هوشمند شهری به بررسی و سنجش شاخص های این رویکرد در مناطق ۲۲ گانه شهر تهران بپردازد تا ضمن شناخت و آگاهی از وضع موجود هریک از مناطق شهر تهران از نظر انطباق با شاخص های رشد هوشمند شهری، راهکارهایی را نیز در جهت تقویت و افزایش هریک از شاخص های رویکرد رشد هوشمند شهر در جهت رفع مسائل و چالش ها در هریک از مناطق ۲۲گانه شهر تهران ارائه نماید. این پژوهش باهدف ارزیابی شاخص های رشد هوشمند شهری در ۲۲ منطقه کلانشهر تهران و میزان انطباق هر منطقه با این شاخص ها با استفاده از روش های SWARA و WASPAS انجام شده است. روش شناسی این پژوهش از نظر نوع کاربردی - توسعه ای و از نظر روش مطالعه توصیفی - تحلیلی می باشد. آمار و اطلاعات مورد نیاز با شیوه کتابخانه ای و اسنادی استخراج گردید. شاخص های مختلف اقتصادی اجتماعی، زیست محیطی، دسترسی و حمل ونقل و ... با استفاده از روش وزن دهی SWARA وزن دهی شده و به وسیله مدل رتبه بندی WASPAS تحلیل و ارزیابی نواحی ۲۲ گانه شهر تهران بر اساس شاخص های رشد هوشمند شهری انجام شد. در پژوهش حاضر برای تجزیه و تحلیل داده ها و محاسبات از نرم افزار Excell، و جهت تحلیل فضایی نتایج نهایی از نرم افزار GIS استفاده شد. در نهایت با توجه به ابعاد پژوهش، برای هر شاخص در محیط GIS نقشه کلاس بندی شده مربوط به آن را تهیه و در آخر برای سنجش میزان رشد هوشمند شهر تهران در مناطق ۲۲ گانه تمامی نقشه توسط روش های SWARA و WASPAS با یکدیگر تلفیق شدند. بحث و نتیجه گیری در این پژوهش شاخص های رشد هوشمند شهری به صورت منطقه ای در ۲۲ منطقه شهر تهران مورد بررسی قرار گرفته و میزان تطابق هر یک از آن با شاخص های مورد مطالعه تجزیه و تحلیل شده است. نتیجه تحلیل و ارزیابی هر یک از شاخص های مورد مطالعه نشان می دهد که به ترتیب مناطق ۳، ۲، ۵، ۴، ۷، ۶ و ۱ به ترتیب دارای بالاترین رتبه ها در میزان انطباق با شاخص های رشد هوشمند شهری بوده است؛ و در مقابل مناطق۱۰، ۱۳، ۱۴، ۱۵، ۱۲، ۹، ۱۶، ۸، ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۲ و ۱۱ دارای پایین ترین رتبه ها در انطباق با شاخص های رشد هوشمند شهری بوده است. بنابراین به نظر می رسد که در سطح محلات شهر تهران شاخص های تشویق شهروندان به مشارکت پایدار در تصمیمات مربوط به توسعه و هدایت و توانمند ساختن توسعه در جوامع کنونی به نسبت سایر اصول از وضعیت مناسبی برخوردار نمی باشند. همچنین به لحاظ توزیع فضایی میزان سازگاری محلات شهر تهران با هر یک از شاخص های اصول رشد هوشمند شهری و به طور کلی با مجموعه اصول رشد هوشمند شهری می توان بیان کرد که پهنه های جنوبی شهر تهران فاقد محلاتی است که با این اصول سازگار باشند. در مقابل پهنه شمالی و شمال شرقی شهر تهران که دربرگیرنده مناطق ۳، ۲، ۵، ۴، ۷، ۶ و ۱ شهرداری تهران است دارای سازگارترین محلات شهری در زمینه رشد هوشمند شهری است؛ بدین سبب می توان به پراکندگی محلات شهر تهران در زمینه سازگاری با رشد هوشمند شهری اشاره کرد که دارای وضعیتی متمرکز و همچنین بی عدالتی فضایی است. نقشه های توزیع فضایی نیز نشان دهنده نابرابری شدید در میان محلات شهر تهران و وجود بی عدالتی فضایی در زمینه رشد هوشمند شهری است. به طور خاص، پهنه های جنوبی شهر تهران فاقد محلاتی با انطباق مناسب با اصول رشد هوشمند شهری هستند، در حالی که پهنه های شمالی شهر تهران به نسبت وضعیت بهتری دارند. نتایج با توجه به میانگین وزن به دست آمده از شاخص های هر یک از اصول مورد مطالعه در رتبه بندی واسپاس، این اصول به ترتیب کاربری های مختلط (۰.۹۸۷)، استفاده از ساختمان های فشرده (۰.۹۴۵)، ایجاد جوامع متمایز و جذاب با تاکید شدید بر مفهوم مکان (۰.۹۱۵)، ایجاد محلات قابل پیاده روی (۰.۸۴۷)، ایجاد فرصت های متنوعی از حمل و نقل (۰.۷۳۷)، حفاظت از فضاهای باز زمین های زراعی، زیبایی های طبیعی و زیست محیطی آسیب پذیر (۰.۶۳۹)، خلق فرصت های مختلف انتخاب مسکن (۰.۵۰۳)، تشویق شهروندان به مشارکت پایدار در تصمیمات مربوط به توسعه (۰.۴۳۴) و هدایت و توانمند ساختن توسعه در جوامع کنونی (۰.۴۲۴) در رتبه های ۱ تا ۹ قرار می گیرند. نتایج تحلیل نشان می دهد که مناطق ۳، ۲، ۵، ۴، ۷، ۶ و ۱ بالاترین میزان انطباق با شاخص های رشد هوشمند شهری را دارا هستند، در حالی که مناطق ۱۰، ۱۳، ۱۴، ۱۵، ۱۲، ۹، ۱۶، ۸، ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰، ۲۱ و ۲۲ پایین ترین رتبه ها را دارند. به عنوان مثال، مناطق دارای رتبه بالا در شاخص هایی نظیر طول مسیر پیاده رو، مسیر دوچرخه رو، فضای سبز و تنوع انتخاب مسکن وضعیت بهتری دارند. بر اساس روش SWARA، معیارهای کاربری مختلط با وزن ۱/۰ و هدایت و توانمندسازی توسعه در جوامع کنونی با وزن ۰۲۷/۰ به ترتیب مهم ترین و کم اهمیت ترین زیرمعیارها شناخته شدند. بر اساس روش WASPAS، سه منطقه ۳، ۲ و ۵ به ترتیب با اوزان ۷۸/۰، ۷۷/۰ و ۷۴/۰ دارای بالاترین انطباق و مناطق ۲۰، ۲۱ و ۲۲ به ترتیب با اوزان ۳۰/۰، ۲۹/۰ و ۲۹/۰ پایین ترین میزان انطباق با اصول رشد هوشمند شهری را دارا هستند. اختلاف بین سازگارترین و ناسازگارترین محلات برابر با ۴/۰ است. نتایج همچنین نشان می دهد که اصول کم امتیاز مانند تشویق شهروندان به مشارکت پایدار و هدایت توسعه در جوامع کنونی، به ویژه در زیرساخت های حمل و نقل عمومی و زیباسازی شهری، وضعیت مناسبی ندارند.

نویسندگان

علی بهیارفرد

دانشجوی دکتری، گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران

حسن احمد زاده

گروه جغرافیا وبرنامه ریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران