تحلیل مفهوم شکنندگی شهری و بررسی ابعاد آن در شهر مرزی آستارا با رویکرد ترکیبی

سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 34

فایل این مقاله در 27 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_NTIGS-4-14_005

تاریخ نمایه سازی: 21 آبان 1405

چکیده مقاله:

یکی از شناخته شده ترین راهبردهای توسعه شهری، بالابردن تاب آوری شهرها و افزایش رفاه ساکنین است. کاستی رهیافت های رایج توسعه شهری، ناشی از پرداختن به این موضوع از دریچه یک دیدگاه نظری، یکسان فرض کردن میزان اثرگذاری پیشران ها و بی توجهی به نقش متغیرهای مداخله گر در تدوین روابط سببی؛ به عنوان دغدغه در تدوین چارچوب یکپارچه بررسی شکنندگی شهری است. بنابراین در این پژوهش تلاش شد تا ضمن تبیین جایگاه شکنندگی شهری در آستارا، عوامل موثر در به جود آمدن شکنندگی مورد بررسی قرار گیرد. بنابراین تحقیق در دو مرحله انجام شد. ۱. استخراج شاخص های کلیدی شکنندگی شهری، ۲. بررسی عوامل شکنندگی شهری از دیدگاه خبرگان محلی. در گام اول برای تبیین شاخص های شکنندگی از مصاحبه کیفی با روش توصیف ضخیم استفاده شد. در نهایت برای ساخت کدهای متمرکز و مدیریت داده ها از نرم افزار مکس کیودا استفاده شد. بنابراین تعداد پنج کد اصلی شامل بعد اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی، سیاسی-مدیرتی، زیرساختی و زیست محیطی به شیوه استقرایی استخراج شد، که هر کد اصلی شامل ۱۰ کد فرعی می باشد. نتایج گرفته شده از تحلیل کیو در مرحله دوم نیز نشان داد که گزاره های «کاهش کیفیت محیط زیست شهری»، «ریزگردها و آلودگی هوای محلی»، «افزایش حوادث طبیعی ناشی از مداخلات انسانی» و «نبود نظام ارزیابی عملکرد مدیران» گزاره های برتر از دیدگاه خبرگان محلی در شکنندگی شهر مرزی آستارا به حساب می آیند. در پایان با توجه به تحلیل های انجام شده در مراحل تحقیق، مجموعه ای از پیشنهادها در راستای کاهش شکنندگی و افزایش تاب آوری شهر ارائه شد. چکیده مبسوط فارسی مقدمه شهرها به عنوان نظام هایی پیچیده، پویا و چندبعدی، در معرض طیف وسیعی از فشارهای طبیعی، اقتصادی، اجتماعی، زیرساختی و مدیریتی قرار دارند. این وضعیت موجب شده است که مفهوم «شکنندگی شهری» به کانون مهمی در مطالعات شهری و برنامه ریزی های تاب آورانه تبدیل شود. شکنندگی شهری هنگامی رخ می دهد که یک شهر از ظرفیت کافی برای مقاومت، سازگاری و بازیابی در برابر بحران ها و تغییرات ناگهانی برخوردار نباشد؛ وضعیتی که اغلب ناشی از انباشت ضعف ها و کاستی ها در ابعاد گوناگون شهری است. در این راستا، تعامل میان عوامل گوناگون می تواند گستره بحران ها را تشدید کند و اختلالی محلی را به چالشی فراگیر در سراسر نظام شهری بدل سازد. شهر مرزی آستارا، به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه اش، نقش آن در ارتباطات و تجارت، پیشینه تحولات فضایی و قرارگیری همزمان در معرض عوامل طبیعی و انسانی، با منابع متعددی از شکنندگی شهری مواجه است. رشد و توسعه شتابان در سال های اخیر، تغییرات کالبدی و فضایی، محدودیت های محیطی، فشارهای ناشی از وضعیت مرزی و برخی کاستی های زیرساختی و مدیریتی، ضرورت بررسی شرایط این شهر را دوچندان کرده است. بر همین اساس، پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که ابعاد و مولفه های تشکیل دهنده شکنندگی شهری در آستارا کدامند، این ابعاد چگونه در شرایط کنونی شهر تجلی می یابند و چه چارچوب تحلیلی می تواند برای شناسایی، تحلیل و در نهایت کاهش شکنندگی به منظور تقویت تاب آوری این شهر مرزی پیشنهاد شود. روش شناسی تحلیل یافته ها در دو مرحله کیفی و ترکیبی انجام گرفت. در مرحله نخست، مصاحبه های عمیق بر مبنای رویکرد توصیف فربد (Thick Description) با ۲۶ نفر از اعضای هیئت علمی انجام شد و داده های حاصل در محیط نرم افزار MAXQDA تحت کدگذاری استقرایی قرار گرفتند. این فرآیند به شناسایی ۵ کد اصلی و ۵۰ زیرکد نماینده ابعاد و شاخص های شکنندگی شهری در آستارا انجامید. در مرحله دوم، روش کیو (Q methodology) با مشارکت ۲۱ تن از خبرگان حوزه های جغرافیا، برنامه ریزی شهری و روستایی و علوم اجتماعی اجرا شد. داده های ماتریس مرتب سازی کیو با طیفی از ۵+ تا ۵- وارد نرم افزار گردید. آزمون کایزر-مایر-اولکین (KMO) با مقدار ۰.۷۱۴ و آزمون کرویت بارتلت با سطح معناداری ۰.۰۰۰، کفایت نمونه گیری و اعتبار سازه را برای تحلیل عاملی تایید کردند. نتایج و بحث ارزیابی جامع متغیرهای موثر بر شکنندگی شهر مرزی آستارا نشان دهنده ماهیت چندبعدی و شبکه ای این پدیده است که به طور مشخص در پیوند میان کاستی های اکولوژیک و نارسایی های ساختار حکمرانی ریشه دارد. فشارهای رو به رشدی همچون تخریب کیفیت محیطی، گسترش ریزگردها و تشدید مخاطرات طبیعی ناشی از مداخلات انسانی، بنیادهای پایداری زیستی، اجتماعی و اقتصادی شهر را با چالش های ساختاری مواجه ساخته است. در کنار این بحران ها، غیبت نظام های مدون ارزیابی عملکرد مدیران که به عنوان محرک اختلال در شفافیت و پاسخگویی عمل می کند، ظرفیت سازمانی مدیریت شهری را در رویارویی با شوک های محیطی و اجتماعی فر می ساید. مهار پایدار شکنندگی در این کانون مرزی و گذار به سوی تاب آوری، مستلزم اتخاذ پارادایمی جامع نگر است. این رویکرد از یک سو نظام حکمرانی را در سطح ساختاری از طریق استقرار نظارت کارآمد، شفافیت در تصمیم گیری و مشارکت شهروندان بازساختار می بخشد و از سوی دیگر در سطح کالبدی و کارکردی، حفاظت اکولوژیک را با توسعه زیرساخت های پاک، مدیریت جامع پسماند و گسترش فضاهای سبز تحقق می بخشد. بر این اساس، درک شهر آستارا به عنوان یک اکوسیستم پیچیده ایجاب می کند که سیاست گذاری های آتی بر پیوند جدایی ناپذیر میان ابعاد محیطی و سیاسی-مدیریتی تمرکز یابند تا پایداری و تاب آوری بلندمدت آن تضمین شود. نتیجه گیری با استفاده از تحلیل مولفه های اصلی (PCA) و چرخش متعامد واریماکس، ۵ عامل با مقادیر ویژه بزرگ تر از ۱ استخراج شدند که در مجموع ۷۲.۱۰ درصد از کل واریانس را تبیین کردند؛ نتیجه ای که توسط نمودار صخره ای (Scree Plot) نیز پشتیبانی شد. توزیع مشارکت کنندگان در پنج دیدگاه ذهنی بدین شرح شکل گرفت: دیدگاه نخست، شامل ۱۵ نفر (معادل ۷۱.۴۲ درصد از پنل)، بر تاثیر پایین ابعاد کالبدی، زیرساختی و سیاسی-مدیریتی تاکید دارد؛ به طوری که گزاره های مربوط به ضعف حمل ونقل عمومی با بار عاملی ۷۳۹.- و ناپایداری مدیریتی با بار عاملی ۸۵۲.- از مهم ترین گزاره های مخالف آن هستند. دیدگاه دوم، شامل ۲ نفر (معادل ۹.۵۲ درصد)، بر ابعاد محیطی و سیاسی-مدیریتی تمرکز دارد و افت کیفیت محیط شهری با بار عاملی ۰.۷۲۷ و تغییر اقلیم با بار عاملی ۰.۷۱۹ را به عنوان محرک های اصلی شناسایی می کند. دیدگاه سوم، با ۱ شرکت کننده (معادل ۴.۷۶ درصد)، ترکیبی از ابعاد اقتصادی، محیطی و مدیریتی را بازمی تاباند و اهمیت بالایی برای ریزگردها و آلودگی هوای محلی با بار عاملی ۰.۹۲۳، فقدان سرمایه گذاری بخش خصوصی با بار عاملی ۰.۸۵۸ و افزایش مخاطرات طبیعی انسان زاد با بار عاملی ۰.۸۴۵ قائل است. دیدگاه چهارم، با ۱ شرکت کننده (معادل ۴.۷۶ درصد)، بر رفتار انسانی و تصمیم گیری کلان تمرکز دارد و مخاطرات طبیعی انسان زاد با بار عاملی ۰.۹۱۸، سیاست گذاری ناپایدار با بار عاملی ۰.۸۹۵ و تصمیم گیری متمرکز با بار عاملی ۰.۸۸۱ را در صدر قرار می دهد. دیدگاه پنجم، متشکل از ۲ شرکت کننده (معادل ۹.۵۲ درصد)، شکست های حکمرانی را هسته مرکزی شکنندگی می داند و غیبت نظام ارزیابی عملکرد مدیران با بار عاملی ۰.۹۲۱، فساد اداری با بار عاملی ۰.۹۱۶ و مخاطرات طبیعی انسان زاد با بار عاملی ۰.۹۱۲ را برجسته می کند. ترکیب کلی آرای عاملی نشان می دهد که برخلاف دیدگاه های سنتی صرفا متمرکز بر زیرساخت های کالبدی، شکنندگی شهری در آستارا ریشه در ابعاد محیطی و سیاسی-مدیریتی دارد. متغیرهایی چون نبود نظام ارزیابی عملکرد مدیران، افزایش مخاطرات طبیعی ناشی از مداخلات انسانی، تخریب کیفیت اکولوژیک و ریزگردها به عنوان محرک های اصلی بازتولید و تشدیدکننده شکنندگی در این فضای مرزی شناخته می شوند.

کلیدواژه ها:

شکنندگی شهری ، نرم افزار مکس کیودا ، روش کیو ، شهر مرزی آستارا.

نویسندگان

مهرداد خضری

دانشجوی دکتری، گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

آزیتا رجبی

گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

ناصر اقبالی

گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران