واکاوی ارتباط تغییرات سطح ایستابی در حوضه ای اصفهان- برخوار با متغیرهای هواشناسی

سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 33

فایل این مقاله در 28 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_NTIGS-4-14_007

تاریخ نمایه سازی: 21 آبان 1405

چکیده مقاله:

آب های زیرزمینی به عنوان یکی از مهم ترین منابع تامین آب شیرین در مناطق خشک و نیمه خشک، نقش حیاتی در کشاورزی، صنعت و تامین آب شرب ایفا می کنند. در دهه های اخیر، رشد جمعیت، افزایش تقاضای آب، توسعه ی بی رویه ی اراضی کشاورزی و برداشت های خارج از ظرفیت آبخوان، باعث کاهش تراز آب زیرزمینی و فرونشست زمین در بسیاری از دشت های کشور شده است. در این میان، حوضه ی آبریز اصفهان- برخوار به عنوان یکی از مناطق ممنوعه و بحرانی کشور، طی دو دهه ی گذشته افت شدید و مستمر سطح آب زیرزمینی را تجربه کرده است. این پژوهش با هدف واکاوی ارتباط بین تغییرات سطح آب زیرزمینی و متغیرهای هواشناسی و تعیین سهم نسبی هر یک در کاهش تراز آب انجام شد. داده های تراز آب از چاه های مشاهده ای منتخب و داده های اقلیمی از ایستگاه های شرکت آب منطقه ای اصفهان گردآوری و با روش های همبستگی پیرسون و رگرسیون خطی تحلیل شدند. نتایج بازه ی ۲۲ ساله (۱۴۰۲-۱۳۸۱) نشان داد که هیچ رابطه ی خطی معناداری بین بارش و تراز آب یافت نشد، اگرچه رابطه ی معکوسی بین دما و سطح ایستابی وجود دارد. یافته ها حاکی از آن است که احتمالا عوامل انسانی شامل برداشت های بی رویه، مدیریت نامناسب و تغییرات الگوی کشت می توانند نقش مهم تری داشته باشند. افزایش دما از طریق افزایش تبخیر- تعرق، نیاز آبی گیاهان را افزایش داده و برداشت آب را تشدید می کند. بنابراین، برنامه ریزی برای احیای آبخوان باید بر کنترل برداشت های انسانی و مدیریت مصرف متمرکز شود. چکیده مبسوط فارسی مقدمه آب به عنوان یکی از عناصر حیاتی زندگی، در حال حاضر با بحران شدیدی مواجه است. خشکسالی، به عنوان یکی از پیامدهای نامطلوب گرمایش جهانی، آسیب های قابل توجهی در ایران به بار آورده است. در مناطق خشک و نیمه خشک کشور، از جمله حوضه گاوخونی و زیرحوضه اصفهان-برخوار، مصرف آب به دلیل حضور کلان شهر اصفهان در جنوب آبخوان، جمعیت زیاد آن و زیرساخت های عمده از جمله فرودگاه، مجتمع های بزرگ صنعتی و فعالیت های وسیع کشاورزی و صنعتی تشدید شده است. این فشارها به پیامدهای جدی از جمله فرونشست زمین و چالش های حاد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی منجر شده است. اگرچه این بحران تحت تاثیر هم برداشت بی رویه آب های زیرزمینی و هم متغیرهای هواشناختی، به ویژه بارندگی و دما قرار دارد، اما سهم نسبی هر یک از عوامل در افت سطح آب های زیرزمینی همچنان نامشخص است. بنابراین، این مطالعه با بهره گیری از روش های آماری توصیفی و استنباطی به بررسی رابطه میان سطح آب های زیرزمینی (به عنوان متغیر وابسته) با بارندگی و دما (به عنوان متغیرهای مستقل) می پردازد. دما همچنین به عنوان یک عامل تعدیل کننده بالقوه در نظر گرفته شده است. این مطالعه در تلاش است تا اثرات عوامل طبیعی را از فعالیت های انسانی (که ممکن است به عنوان عوامل مداخله گر در افت شدید سطح آب های زیرزمینی در آبخوان مورد مطالعه عمل کنند) تفکیک نماید و از این طریق به پر کردن شکاف مهمی در پژوهش های موجود بپردازد. روش شناسی پژوهش حاضر یک مطالعه کاربردی و توصیفی-تحلیلی است که با استفاده از داده های کمی انجام شده است. داده های ماهانه و سالانه سه متغیر سطح آب، بارندگی و دما برای دوره زمانی ۱۴۰۲–۱۳۸۱ (۲۰۰۲–۲۰۲۴ میلادی) از شرکت آب منطقه ای اصفهان دریافت شد. برای ارزیابی کیفیت داده ها، از آزمون کولموگروف-اسمیرنف جهت بررسی نرمال بودن و از آزمون روند (Runs test) برای ارزیابی تصادفی بودن استفاده گردید. نمودارهای سری زمانی برای تمامی متغیرها ترسیم و معادلات رگرسیون خطی محاسبه شدند. سپس برای بررسی روابط میان زمان، سطح آب های زیرزمینی، دما و بارندگی، تحلیل های همبستگی پیرسون و رگرسیون خطی با استفاده از نرم افزار SPSS انجام گرفت. نتایج و بحث آزمون های نرمال بودن نشان دادند که سطح آب های زیرزمینی، دما و بارندگی دارای توزیع نرمال هستند؛ بنابراین برای بررسی روابط میان این متغیرها از آزمون های پارامتریک استفاده شد. آزمون روند (Runs test) نشان داد که داده های سطح آب های زیرزمینی غیرتصادفی بوده اند، در حالی که دما و بارندگی از الگوهای تصادفی پیروی می کردند، که این امر عدم وجود روند سیستماتیک در دو متغیر اخیر را نشان می دهد. سطح آب های زیرزمینی در ارتفاعات شمال شرقی، شمال غربی و غربی بالاتر و در مناطق پست جنوب شرقی پایین تر بود. نمودارهای سری زمانی و تحلیل های رگرسیون خطی، کاهش شدید و مداوم ذخایر آب زیرزمینی را آشکار ساختند. تحلیل همبستگی پیرسون رابطه منفی میان زمان و سطح آب های زیرزمینی را با میانگین افت سالانه ۹۶ سانتی متر تایید کرد. دماها در دشت مرکزی بالاتر بوده و با افزایش ارتفاع کاهش می یافتند. ضریب همبستگی مثبت و سطح معناداری مرتبط با آن، نشان دهنده روند رو به رشد معنادار دما با افزایش ۰.۰۵۹ درجه سانتی گراد در سال در سطح منطقه بود. بارندگی در بخش های شمالی، شمال غربی و غربی حوضه بیشتر بود و به طور کلی با افزایش ارتفاع، روند صعودی داشت. در مجموع، بارندگی نوسانات قابل توجهی نشان داد، اما هیچ روند افزایشی یا کاهشی از نظر آماری معناداری شناسایی نشد. تحلیل همبستگی پیرسون و سطح معناداری آن نیز عدم وجود رابطه معنادار آماری میان زمان و بارندگی را تایید کرد. تحلیل رابطه میان دما و سطح آب های زیرزمینی نشان داد که یک درجه سانتی گراد افزایش دما با حدود ۹.۳ واحد افت در سطح آب زیرزمینی همراه است. دما حدود ۵۰ درصد از تغییرات سطح آب های زیرزمینی را تبیین نمود. در مقابل، بررسی رابطه میان بارندگی و سطح آب زیرزمینی نشان داد که بارندگی به تنهایی نقش تعیین کننده ای در تغذیه آبخوان ایفا نمی کند. افزایش ۱ میلی متری بارندگی تنها با افزایش ۰.۰۲۶ واحدی در سطح آب زیرزمینی همراه بود و این رابطه از نظر آماری معنادار نبود. نتیجه گیری دشت اصفهان-برخوار یکی از بحرانی ترین مناطق ایران در زمینه افت سطح آب های زیرزمینی و فرونشست زمین است. طی دوره ۲۲ ساله از سال ۲۰۰۲ تا ۲۰۲۳ (۱۴۰۲-۱۳۸۱)، دما حدود ۵۰ درصد از تغییرات سطح آب های زیرزمینی را به خود اختصاص داده است. با این وجود، روند صعودی معنادار آماری در دما، زنگ خطری برای تغییر شرایط اقلیمی در منطقه محسوب می شود و می توان آن را به عنوان شاهدی محلی از گرمایش جهانی قلمداد کرد. هیچ رابطه خطی معنادار آماری میان بارندگی و سطح آب های زیرزمینی شناسایی نشد. اگرچه بارندگی جزء کلیدی تغذیه آبخوان است و دما رابطه معکوسی با سطح آب های زیرزمینی دارد، اما سایر عوامل از جمله برداشت بی رویه آب های زیرزمینی، مدیریت ناکارآمد منابع آب و تغییرات الگوی کشت احتمالا نقش اساسی تری در افت سطح آب های زیرزمینی ایفا کرده اند. افزایش دما نیاز آبی محصولات کشاورزی را افزایش داده و در نتیجه استخراج آب های زیرزمینی توسط کشاورزان را تشدید می کند. این روند گرمایش، به همراه کاهش احتمالی اما از نظر آماری نامعنادار بارندگی، تهدید جدی برای حفظ تعادل آبی حوضه به شمار می رود. بهره برداری ناپایدار از آب های زیرزمینی می تواند به تخلیه ذخایر آب زیرزمینی، افت دائمی سفره آب، افزایش هزینه های پمپاژ، تسریع فرونشست زمین و کاهش کیفیت آب منجر شود. بنابراین، برنامه ریزی برای احیای آبخوان باید بر کنترل برداشت های انسانی آب زیرزمینی و بهبود مدیریت مصرف آب متمرکز گردد.

نویسندگان

سمیه باباربیع

دانشجوی دکتری آب و هواشناسی، گروه جغرافیا، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران

امیر گندمکار

گروه جغرافیا، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران

بابک ابراهیمی برجردی

دکتری ژئومورفولوژی، شرکت آب منطقه ای اصفهان، وزارت نیرو، اصفهان، ایران

علی افروس

گروه مهندسی محیط زیست، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران