تدوین مدل مفهومی-عملیاتی تاب آوری زیست محیطی با رویکرد شهر کربن خنثی (نمونه مطالعاتی: منطقه ۶ شهرداری تهران)

مقدمه: تغییرات اقلیمی و افزایش انتشار گازهای گلخانه ای، شهرها را با چالش های فزاینده ای در زمینه کاهش انتشار کربن و افزایش ظرفیت سازگاری با مخاطرات محیطی مواجه کرده است. تلفیق تاب آوری زیست محیطی و شهر کربن خنثی به عنوان رویکردی نوین در برنامه ریزی شهری مورد توجه قرار گرفته است؛ بااین حال، تبدیل این مفاهیم به چارچوب های عملیاتی، مکان مند و قابل سنجش همچنان با چالش های روش شناختی و اجرایی مواجه است.هدف پژوهش: پژوهش حاضر با هدف استخراج، سازمان دهی و بومی سازی شاخص های تاب آوری زیست محیطی با رویکرد شهر کربن خنثی و تدوین چارچوب مفهومی-عملیاتی متناسب با ویژگی های فضایی منطقه ۶  شهرداری تهران انجام شد.روش شناسی: پژوهش با رویکرد ترکیبی و در دو مرحله انجام گرفت. در مرحله نخست، با استفاده از مرور نظام مند ادبیات بر اساس دستورالعمل پریسما۲۰۲۰ و تحلیل محتوای ۵۶ مقاله منتخب، ۸۱ شاخص در پنج بعد کالبدی، زیست محیطی، اقتصادی، اجتماعی و نهادی–حکمرانی استخراج و طبقه بندی شد. در مرحله دوم، شاخص ها طی فرآیندی پنج مرحله ای و بر اساس معیارهایی شامل قابلیت سنجش فضایی، دسترسی به داده های پارسل مقیاس، قابلیت مدل سازی و سازگاری با شرایط محلی منطقه ۶ ارزیابی و ۱۲ شاخص عملیاتی انتخاب شدند.یافته ها و بحث: نتایج نشان داد تاب آوری زیست محیطی منطقه ۶ حاصل تعامل میان فشارهای انسان ساخت و ظرفیت های تعدیل کننده طبیعی است. تراکم کالبدی-جمعیتی و دسترسی حمل ونقلی به عنوان عوامل فشارزا و پوشش گیاهی، آلبدو، ضریب دید آسمان و دمای سطح زمین به عنوان عوامل تعدیل کننده و ارتقادهنده تاب آوری شناسایی شدند. شاخص های منتخب می توانند همزمان ابعاد کاهش انتشار کربن و افزایش ظرفیت سازگاری محیطی را پوشش داده و امکان ارزیابی فضایی تاب آوری را در مقیاس خرد شهری فراهم کنند.نتیجه گیری: چارچوب مفهومی-عملیاتی بومی شده پژوهش، شکاف میان مباحث نظری تاب آوری زیست محیطی و کاربردهای اجرایی آن را کاهش داده و بستری برای پایش مکان مند، اولویت بندی مداخلات و تصمیم گیری داده محور در مسیر تحقق شهرهای تاب آور و کربن خنثی فراهم می کند.

کلیدواژه ها:

Environmental Resilience ، Carbon-Neutral City ، Systematic literature review ، Indicator Contextualization ، Tehran Municipality District ۶