فرگشت توزیع فراوانی دمای کمینه ایران در پنج دهه گذشته: لایه پنهان تغییر اقلیم

وردش پذیری برازنده ترین صفت برای اقلیم است و ریشه در واداشت های طبیعی، انسانی یا فرایندهای غیرخطی درون دستگاه اقلیم دارد. تغییر توزیع فراوانی دما، یکی از مهم ترین نمودهای وردش پذیری اقلیم است که نه تنها چگونگی گرمایش جهانی را آشکار می نماید، بلکه ریشه بسیاری از تغییرات محیطی را نیز روشن می کند. هدف این پژوهش، بررسی فرگشت توزیع فراوانی دمای کمینه در ایران طی پنج دهه اخیر (سال های۱۳۵۴ تا ۱۴۰۳) است. به این منظور از داده های دمای هوای دو متری ERAS-LAND و داده های ایستگاهی ۳۸۹ ایستگاه هواشناسی برای راستی آزمایی استفاده شد. دمای کمینه روزانه از داده های ساعتی استخراج و فراوانی سالانه دمای کمینه در ۷۷ دسته دمایی (از ۳۷- تا ۴۰ درجه سلسیوس) شمارش شد. با به کارگیری روش تجزیه مقادیر تکین (SVD)، الگوهای مکانی و زمانی توزیع فراوانی، مورد شناسایی قرار گرفتند. یافته ها نشان داد که مولفه نخست SVD نزدیک به ۴۲ درصد پراش کل داده ها را تبیین و ایران را به سه پهنه دمایی متمایز افراز می کند: ایران سرد (کوهستانی)، ایران گرم (کرانه های جنوبی) و پهنه معتدل (میانی). بررسی روندها نشان داد که در پنج دهه گذشته، فراوانی دماهای زیر ۵- درجه سلسیوس در ایران سرد به میزان ۱.۸ درصد کاهش و فراوانی دماهای بالای ۲۷ درجه سلسیوس در ایران گرم افزایش یافته است. در مقابل، فراوانی دماهای ۱- تا ۸ درجه سلسیوس در ایران سرد و دماهای ۱۵ تا ۲۵ درجه سلسیوس در ایران گرم به ترتیب افزایش و کاهش داشته اند. این تغییرات سبب افزایش ۰.۹۴ درجه سلسیوسی میانگین دمای کمینه ایران در دهه های اخیر شده است. پژوهش حاضر نشان می دهد که توزیع فراوانی دمای کمینه در ایران به راست منتقل شده و همچنین نتایج، اثر این فرگشت بر افزایش میانگین دمای کمینه بخش های مختلف کشور را مشخص نمود.

کلیدواژه ها:

دمای کمینه ، فرگشت ، توزیع فراوانی ، تجزیه مقدار تکین ، ایران