الگوی مفهومی درمان اختلالات روانی از منظر قرآن کریم با محوریت ذکر و توجه نفس

چکیده سابقه و هدف: اختلالات روانی در رویکردهای غالب روان شناسی عمدتا بر اساس تبیین های رفتاری، شناختی یا زیستی تعریف می شود، اما شواهد پژوهشی از نارسایی های قابل توجه در این رویکردها حکایت دارد. قرآن کریم به عنوان منبع وحیانی و جامع، ظرفیت ارائه چارچوبی بنیادین را برای فهم اختلال و ترسیم الگوی درمانی دارد. هدف این پژوهش، تبیین جایگاه و نقش بنیادین ذکر و توجه نفس در نظریه آسیب شناسی و درمان اختلالات روانی از منظر قرآن کریم و ارائه الگوی مفهومی برای مداخله بالینی بود. روش کار: این مطالعه کیفی با رویکرد تحلیل محتوای متنی و بر اساس روش های «تدبر قرآن به قرآن»، «تدبر سوره ای» (با تمرکز ویژه بر سوره مبارکه قاف) و «تدبر کلمه ای» انجام گرفت. داده ها از طریق بررسی همه آیات مرتبط با ذکر و توجه نفس و تحلیل روایات و منابع تفسیری گردآوری شد. تحلیل بر اساس کدگذاری و دسته بندی مفاهیم قرآنی صورت گرفت تا الگوی اختلال و نظام درمانی بر پایه سازه های قرآنی استخراج شود. در این پژوهش همه اصول اخلاقی رعایت شده است و مولفان مقاله تضاد منافعی گزارش نکرده اند. یافته ها: نتایج نشان داد که ذکر به معنای روی آوری آگاهانه به حقایق فطری و یاد خدا، سازه ای بنیادین در سلامت روان است و توجه نفس به عنوان جهت دهنده ادراک و رفتار، شرط تحقق ذکر به شمار می رود. اختلالات روانی از منظر قرآن ریشه در غفلت و اختلال در محور ذکر و توجه دارد. بر این اساس، الگوی درمانی قرآنی در چهار مرحله شکل گرفته است: نزول ذکر (یادآوری و بیدارسازی فطرت)، بیداری توجه (فعال سازی آگاهی درونی)، بازسازی ساختار روانی (اصلاح نگرش ها و هیجانات) و تثبیت ذکر (پایداری در جهت گیری الهی). این الگو ضمن تمایز از درمان های دینی - معنوی متعارف، ظرفیت تلفیق با مداخلات روان شناختی نوین مانند بهوشیاری را دارد. بحث و نتیجه گیری: ذکر و توجه نفس، دو رکن بنیادین سلامت روان در قرآن هستند. اختلال در این دو رکن منشا اصلی نابسامانی های روانی و رفتاری معرفی می شود. الگوی پیشنهادی می تواند مبنای تدوین شیوه نامه های درمانی بومی در روان شناسی اسلامی قرار گیرد و راهی نوین برای ارتقای درمان های روان شناختی فراهم آورد. کلمات کلیدی: اختلال روان شناختی، توجه نفس، ذکر، رویکرد درمانی، قرآن کریم