طراحی مشارکتی فضاهای گردشگری شهری در ایران: مرور دامنه ای از فناوری های کم هزینه تا شهر پایدار

مقدمه: گردشگری شهری در ایران علی رغم رشد اقتصادی، با فقدان مشارکت واقعی کاربران در طراحی فضاها مواجه است. رویکردهای غالب برنامه ریزی مبتنی بر مداخله متخصصان بدون توجه به نیازهای کاربران بوده که منجر به ناکارآمدی سرمایه گذاری ها و کاهش تاب آوری اجتماعی شده است. هدف پژوهش: این پژوهش با هدف مرور دامنه ای مطالعات داخلی در حوزه تلفیق «طراحی مشارکتی»، «فناوری های کم هزینه» و «پایداری شهری» در فضاهای گردشگری شهری ایران انجام شده است تا ضمن شناسایی و دسته بندی مطالعات موجود، شکاف های تحقیقاتی را آشکار ساخته و مدل مفهومی یکپارچه ای برای پژوهش های آتی ارائه دهد. روش شناسی تحقیق: این مطالعه بر اساس پروتکل PRISMA-ScR و با جستجو در پایگاه های نورمگز، مگیران، پرتال جامع علوم انسانی، SID و ISC در بازه زمانی ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۵ انجام شد. کلیدواژه های ترکیبی شامل ("طراحی مشارکتی" OR "هم آفرینی") AND ("گردشگری شهری" OR "فضای گردشگری") AND ("فناوری کم هزینه" OR "شهر پایدار") بود. از ۲۵۰ مقاله اولیه، پس از غربالگری ۹ مقاله علمی-پژوهشی برای تحلیل نهایی انتخاب و با روش تحلیل محتوای کیفی بررسی شد. قلمرو جغرافیایی پژوهش: مطالعات مورد بررسی به داخل کشور ایران محدود شده که به طور مشخص به یک یا چند شهر ایرانی (تهران، تبریز، اصفهان، همدان، کرمانشاه، نور) پرداخته اند. یافته ها و بحث: تنها ۱۱٪ مطالعات (۱ مقاله) به هر سه حوزه به طور همزمان پرداخته اند و آن هم صرفا نظری بود. ۴۴٪ مطالعات فقط به طراحی مشارکتی، ۳۳٪ به طراحی مشارکتی + پایداری (بدون فناوری) و ۱۱٪ به طراحی مشارکتی+فناوری (بدون پایداری) اختصاص داشت. بیش از ۷۸٪ مقالات فاقد هرگونه پیاده سازی میدانی بودند. چهار شکاف اصلی شناسایی شد: کمبود مطالعات میان رشته ای همگرا، غلبه نظریه بر عمل، غفلت از فناوری های کم هزینه (آردوینو، سنسورهای IoT) و نادیده گرفتن مدیریت آب و انرژی در پایداری شهری. مقایسه با ادبیات جهانی نشان می دهد ایران در این حوزه حداقل ۵ تا ۷ سال از کشورهای پیشرو عقب تر است. نتایج: مدل مفهومی سه لایه ۳L-PSDM (مشارکت اجتماعی، فناوری کم هزینه، پایداری شهری با حلقه بازخورد) ارائه می شود که برای اولین بار در ادبیات داخلی، سه حوزه مذکور را در یک چارچوب عملیاتی گرد هم آورده است. این مدل قابلیت پیاده سازی در مقیاس خیابان های گردشگری، پارک ها و محله های تاریخی ایران را دارد و می تواند شکاف میان نظریه و عمل در طراحی مشارکتی فضاهای گردشگری ایران را کاهش دهد.

کلیدواژه ها:

طراحی مشارکتی ، فناوری کم هزینه ، شهر پایدار ، گردشگری شهری ، مرور دامنه ای ، ایران