تحلیل تغییرات پلانفرم کانال و تغییرات کرانه رودخانه در بازه زمانی ۲۰۲۴-۲۰۰۹ (رودخانه جلایر، استان مرکزی)

مقدمه: رودخانه جلایر طی چند دهه گذشته تحت تاثیر سطوح مختلفی از تغییرات مورفولوژیک با پیامدهای گوناگون قرار گرفته است. از این رو این تحقیق با هدف بررسی و تحلیل روندهای تکاملی ، تجزیه و تحلیل تغییرات ایجاد شده و در نهایت شناسایی ارتباط بین این روند ها و عوامل کنترل کننده آنها طی سه بازه زمانی از سال ۲۰۲۴-۲۰۰۹ در راستای مدیریت رودخانه در دو بازه، بازه اول به طول۳ کیلومتر (۲بخش) و بازه دوم به طول۴ کیلومتر ( ۳بخش) مورد مطالعه قرار گرفت.مواد و روش ها: حوضه آبخیز جلایر یکی از حوضه ها در بخش ایران مرکزی در شهرستان تفرش، از زیر حوضه های رود خانه قره چای است که به دریاچه نمک می ریزد. بلندترین نقطه ارتفاعی حوضه کوه سیاه کمر در جنوب شرقی حوضه با ارتفاع ۳۰۷۴ متر از سطح دریا و پست ترین نقطه حوضه در محل خروجی حوضه دارای ارتفاع ۱۲۳۸ متر از سطح دریا است. داده های مورد با استفاده از داده های هیدرومتری ایستگاه جلایر ،تصاویر ماهواره ای گوگل ارث ، مشاهدات و برداشت های میدانی جمع آوری شد.سپس با استفاده از نرم افزار های Arc GIS،Google Earth،Excel بررسی شد. با توجه به طول رودخانه جلایر (۷کیلومتر)، محدوده مورد بررسی به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم بندی شد. جهت بررسی دقیق تر، مسیر رودخانه به دو بازه بالادست و پایین دست بر اساس تغییرات الگو، شیب و موقعیت کانال بازه بندی شد. به منظور بررسی تغییرات پلانفرم کانال ، ابتدا کناره های راست و چپ هرکدام از بازه های رودخانه در سال های مختلف (برای سال های ۲۰۰۹ ، ۲۰۱۴ و۲۰۲۴) ترسیم و سپس با روی هم گذاری آنها مساحت جا به جا شده محاسبه شدو در انتها تغییرات کرانه رودخانه با استفاده از شاخص تغییرات شبکه رودخانه (RNCI)و تغییرات پلانفرم رود مورد تحلیل قرار گرفت.نتایج و بحث: نتایج بدست آمده با استفاده از شاخص تغییر شبکه رودخانه در سه دوره زمانی مورد مطالعه نشان دادکه در دوره زمانی اول تمام کناره های راست بازه های این بخش از نوع تراکمی بوده و بازه ۲بیشترین رسوب گذاری را داشته است. کناره چپ بازه ۱ از نوع تراکمی بوده و کناره چپ بازه ۲ فرسایشی است. در دوره زمانی دوم کناره های راست از نوع فرسایشی بوده و بازه۱ بیشترین میزان فرسایش را داشته است. تمام کناره های چپ بازه های این بخش از نوع تراکمی و بازه ۲بیشترین میزان رسوب گذاری را داشته است. بیشترین میزان میانگین تغییرات دوره ای در دوره زمانی دوم در کناره چپ رخ داده است. همچنین بررسی تغییرات پلانفرم کانال نشان داد که دو بازه مجاور در دوره ۱۵ساله رفتار متضادی داشته اند به طوری که بازه ۱ با کاهش ۱۱درصدی مساحت (تنگ شدگی) و بازه۲با افزایش ۱۱درصدی (گسترش) مواجه شده اند. این تفاوت، وابستگی شدید پاسخ مورفولوژیک هر بخش به ویژگی های محلی و اثر مشترک رویدادهای هیدرولوژیکی حدی را آشکار می سازد.نتیجه گیری: تحلیل تغییرات نشان دهنده روند غالب رسوب گذاری در بلندمدت است، اما وقوع دوره های فرسایشی میانی (به ویژه در کرانه راست) و تغییرات شدید در بازه های خاص، حاکی از تاثیر رویدادهای هیدرولوژیکی شدید و ناهمگونی پاسخ های مورفولوژیک در طول رودخانه می باشد. همچنین الگوی عدم تقارن پایدار بین کرانه ها مشاهده می شود، به طوری که کرانه راست تمایل بیشتری به رفتار فرسایشی دارد. همچنین، بازه های مختلف پاسخ های متفاوتی نشان داده اند که بازه ۲ یک نقطه کانونی با تغییرات شدید است. همچنین نتایج مطالعه تغییرات پلان رود نشان می دهد رودخانه یک سیستم دینامیک و غیریکنواخت است. در مقیاس بلندمدت (۱۵ ساله)، روند غالب رسوب گذاری است، اما این روند در طول رودخانه یکسان نبوده و دو بازه مجاور رفتار متضادی از خود نشان داده اند.

کلیدواژه ها:

تغییرات کرانه رودخانه ، مورفولوژی ، پلانفرم کانال ، جلایر ، رسوب گذاری