مولفه های موثر بر پراکنش خدمات شهری؛ رویکرد حق به شهر در نظام برنامه ریزی شهری ایران

مقدمه: امروزه مفاهیم فلسفی-اجتماعی چون حق به شهر و عدالت فضایی در برنامه ریزی شهری موردتوجه قرار گرفته و بر تامین دسترسی برابر به منابع و خدمات شهری برای تمامی شهروندان و ایجاد عدالت فضایی تاکید دارند. این مفاهیم در طرح های توسعه شهری جایگاه مطالعاتی مطلوبی به لحاظ نظری و عملکردی ندارند. هرچند طرح های توسعه شهری به لحاظ محتوایی از کاستی قابل توجهی برخوردار نیستند، اما باید گفت که ناکارآمدی آن ها بیشترین ارتباط را با عوامل بیرونی دارد. از جملع عدم تطبیق ساختاری این طرح ها با ماهیت شهرهای ایران و نبود واقع بینی از شرایط موجود و تحولات متعدد سیاسی اقتصادی حاکم بر کشور.مواد و روش ها: پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی و به صورت آمیخته انجام شده است. متغیرهای اصلی پژوهش در نتیجه بررسی و کدگذاری منابع کتابخانه ای و نظرات متخصصان مشخص گردید. جامعه آماری بخش کیفی، شامل مستندات در دسترس در حوزه حق به شهر و طرح های توسعه شهری است و جامعه آماری بخش کمی را متخصصان نظام برنامه ریزی شهری ایران تشکیل می دهند که در حوزه طرح های شهری و مباحث فلسفی حق به شهر مرجع بوده اند. متغیر اصلی پژوهش تدوین الگوی حق به شهر و متغیر وابسته، پراکنش خدمات شهری و تولید فضا است. برای تعیین متغیرهای محوری از دسته بندی معنایی، تحلیل همپوشانی و نظرات خبرگان استفاده شده است. درنهایت ۹ متغیر مستقل که نشات گرفته از حق به شهر هستند، شامل: اندیشه فلسفی، حق به شهر، حق شهروندی، تولید فضا، اندیشه سیاسی، حکمروایی، شرایط اقتصادی، شرایط اجتماعی و شرایط فرهنگی استخراج و. با استفاده از این داده ها مدل موردنظر پژوهش تدوین شد.نتایج و بحث: در طرح های سنتی توسعه شهری پس از برآورد سرانه های خدماتی وضع موجود براساس جمعیت و مساحت شهر و مقایسه آن با سرانه ها و استانداردهای مرجع و سرانه های جدیدی پیشنهاد و در طرح های شهری لحاظ می شود، اما تجربیات چند دهه از نظام برنامه ریزی کشور، مبتنی بر این الگو، موید این است که در عمل، این الگو با مباحث نظری فاصله زیادی دارد و نتیجه آن توسعه کالبدی ناموزون شهرها، ایجاد محلات حاشیه ای، فقر، افت استانداردهای زندگی، کمبود مراکز خدماتی و نابرابری در برخورداری از امکانات است. از همین رو، ابتدا متغیرهای اثرگذار از منظر رویکرد حق به شهر شناسایی شده و سپس فرضیه سازی و آزمون فرضیات انجام شد. براساس نتایج کسب شده، طرح های شهری از نظر محتوا و ساختار نظری تاحدی تغییر یافته اند، اما علی رغم چرخش محتوایی، توان تولید فضای مطلوب برای شهروندان را ندارند. در این پژوهش ، این موارد بررسی شده و متغیرها براساس رویکرد حق به شهر حول دو بعد پراکنش خدمات و تولید فضا متمرکز شده اندکه شامل ابعاد اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، حکمروایی شهری، حق شهروندی، اندیشه های سیاسی و فلسفی و پارادایم های فکری هستند که تاکنون نتوانسته اند جایگاه مطلوبی در ارتباط با رویکرد حق به شهر در طرح های توسعه شهری داشته باشند.نتیجه گیری: این مطالعه بر اهمیت تمرکز بر حق به شهر برای دسترسی برابر به فضای زندگی عادلانه برای ساکنان شهر تاکید می کند.. نتایج نشان می دهد که در طول سالیان متمادی، طرح های توسعه شهری ایران از نظر محتوا و ساختار نظری، دچار تحولات اساسی شده اند و نقایص آنها حتی المقدور اصلاح شده است. اگرچه این چرخش نظری در بسیاری از موارد خلاهایی ایجاد کرده است، در بسیار موارد، توان تولید فضای مطلوب به ویژه براساس رویکرد حق به شهر، برای شهروندان کافی نبوده است. در روند پژوهش، برای نخستین بار، هفت متغیر کلیدی در قالب دو بعد «تولید فضا» و «پراکنش خدمات» هم زمان مورد بررسی قرار گرفته و فرضیه های مربوط بر اساس یک چارچوب نظری نوین توسعه یافته و آزمون شده است. این رویکرد نقاط ضعف رویکردهای سنتی، که غالبا بر پایه برآوردهای جمعیتی و مساحت استوار بودند، نقد می کند و تمرکز بر شرایط محیطی، فرهنگی و اجتماعی را در فرآیند برنامه ریزی و طراحی شهری مورد تاکید قرار می دهد.

کلیدواژه ها:

انتقادی ، توزیع خدمات ، حق به شهر ، عدالت فضایی ، ایران