ارزیابی اثربخشی برنامه نظارت بر بهره برداری و نگهداری از سامانه های نوین آبیاری (مطالعه موردی: شهرستان های اراک و شازند)

بهره برداری درست از سامانه های نوین آبیاری علاوه بر کیفیت طراحی و اجرا، به نظارت مستمر و نگهداری مناسب وابسته است. این پژوهش با هدف ارزیابی اثربخشی برنامه نظارت بر بهره برداری از سامانه های نوین آبیاری در شهرستان های اراک و شازند استان مرکزی اجرا شده است. در این مطالعه، عملکرد ۳۰ سامانه آبیاری تحت فشار (۲۰ سامانه در شهرستان اراک و ۱۰ سامانه در شهرستان شازند) طی چهار مرحله شامل زمان نظارت، مرحله اول، مرحله دوم و مرحله سوم پس از نظارت ارزیابی گردید. شاخص های فنی شامل فشار کارکرد سامانه و رطوبت حجمی خاک (۲۴ ساعت پس از آبیاری) اندازه گیری و همزمان دیدگاه بهره برداران درباره عوامل موثر بر موفقیت بهره برداری از طریق پرسشنامه بررسی شد. داده ها با استفاده از آمار توصیفی، تحلیل واریانس با اندازه گیری های تکراری و مقایسه میانگین ها تجزیه و تحلیل شدند. نتایج بررسی­ها نشان داد که میانگین فشار کارکرد سامانه ها در زمان نظارت، ۴۲/۳۳ متر ستون آب، در مراحل اول، دوم و سوم به ترتیب به ۳۹/۷۳، ۴۰/۳۰ و ۳۹/۹۷ متر ستون آب رسید. تحلیل واریانس با اندازه گیری های تکراری نشان داد که اثر زمان بر فشار کارکرد معنی دار (P<۰.۰۱، ηp²=۰.۱۵) است و کاهش فشار عمدتا بین زمان نظارت و مراحل پس از آن رخ می­دهد، در حالی که اختلاف بین مراحل پس از نظارت معنی دار نیست. میانگین رطوبت حجمی خاک نیز از ۲۷/۵۱ درصد در زمان نظارت به ۲۶/۴۷، ۲۶/۸۳ و ۲۵/۷۲ درصد در سه مرحله بعدی تغییر کرد. اگرچه میانگین رطوبت خاک تنها کاهش محدودی نشان داد، افزایش انحراف معیار در مرحله سوم بیانگر افزایش ناهمگنی مدیریت آبیاری بین بهره برداران طی زمان بود. نتایج پرسشنامه همچنین نشان داد که آموزش بهره برداران، نگهداری و سرویس دوره ای تجهیزات، تداوم خدمات فنی، بازدیدهای منظم کارشناسان و پایش مستمر عملکرد سامانه ها مهم ترین عوامل موثر بر موفقیت بهره برداری از سامانه های نوین آبیاری هستند. نتایج این پژوهش نشان داد که اجرای برنامه های نظارت فنی موجب حفظ فشار کارکرد سامانه ها و پایداری نسبی وضعیت رطوبت خاک می شود، اما با گذشت زمان و کاهش شدت نظارت، بخشی از سامانه ها از شرایط بهینه فاصله می گیرند. بنابراین، استقرار نظام نظارت مستمر پس از بهره برداری همراه با آموزش دوره ای بهره برداران و پایش منظم شاخص های فنی می تواند نقش موثری در حفظ عملکرد سامانه های نوین آبیاری، افزایش بهره وری مصرف آب و ارتقای پایداری کشاورزی داشته باشد.

کلیدواژه ها:

آبیاری تحت فشار ، آموزش بهره برداران ، رطوبت خاک ، فشار کارکرد ، مدیریت آبیاری