تنوع فیتوشیمیایی اسانس بذر گیاه پنج انگشت (Vitex pseudo-negundo (Hausskn.) Hand-Mzt) در برخی از رویشگاه های ایران

سابقه و هدف: گیاه پنج انگشت از خانواده نعناعیان، به دلیل خواص دارویی در طب سنتی ارزشمند است. این گیاه در درمان التهاب، درد و اختلالات هورمونی کاربرد دارد. اسانس آن حاوی ترکیبات فعالی مانند آلفا-پینن و لیمونن است که نقش مهمی در اثرهای درمانی آن ایفا می کنند. به منظور بررسی تنوع عملکرد و ترکیبات اسانس این گیاه ارزشمند، تعداد ۵۰ جمعیت از رویشگاه های طبیعی واقع در ۱۲ استان کشور جمع آوری و بررسی شد.مواد و روش ها: در این پژوهش، ۵۰ نمونه بذر از گیاه پنج انگشت مناطق مختلف جغرافیایی ایران جمع آوری گردید. بذرها پس از پاکسازی، به مدت دو هفته در سایه و در دمای محیط (حدود ۲۵–۳۰ درجه سانتی گراد) خشک شدند تا ترکیبات فرار آنها حفظ گردد. استخراج اسانس به روش تقطیر با آب و با استفاده از دستگاه کلونجر انجام شد. در هر مرحله استخراج، ۱۷۰ گرم پودر بذر خشک در یک بالن ریخته شده و با ۵۰۰ میلی لیتر آب مقطر مخلوط گردید. مخلوط به تدریج حرارت داده شد و به مدت سه ساعت در حالت جوش ملایم نگهداری گردید. اسانس استخراج شده از آب جدا شد، با سولفات سدیم بی آب خشک گردید تا رطوبت باقیمانده حذف شود و تا زمان تجزیه در ویال های تیره در دمای ۴ درجه سانتی گراد نگهداری شدند. بازده اسانس براساس وزن خشک بذر ها محاسبه گردید. برای شناسایی ترکیبات شیمیایی، نمونه های اسانس با استفاده از دستگاه کروماتوگرافی گازی متصل به طیف سنج جرمی (GC-MS) مدل Agilent ۷۸۹۰A مجهز به ستون (HP-۵-MS) مورد تحلیل قرار گرفتند. هلیوم به عنوان گاز حامل با جریان ثابت استفاده شد. شناسایی ترکیبات با مقایسه طیف های جرمی با کتابخانه های Wiley و Adams و محاسبه و تطابق شاخص های بازداری نسبت به سری استانداردهای n-آلکان انجام گردید. این رویکرد جامع، امکان تعیین دقیق ترکیبات اصلی و فرعی موجود در هر جمعیت را فراهم کرد.نتایج: نتایج نشان داد که بازده اسانس در جمعیت های مورد مطالعه، با توجه به منطقه جغرافیایی، متغیر بوده و بین ۰.۲۹% تا ۰.۵۹% در نوسان بود. بیشترین بازده اسانس، معادل ۰.۵۹%، در جمعیت های مربوط به مناطق دزفول، دشت موک، تنگ پیرزال و سیمره مشاهده شد. در مقابل، کمترین بازده اسانس (۰.۲۹%) در ۱۳ منطقه مختلف ازجمله تنگ ابوالحیات، کرند، سردشت، فراشبند، مسجدسلیمان، زیدون، زیدون بهبهان، پل کشکان، شوش، شیخان، گچگران، بوگر و سرخه دیزه وجود داشت. در بررسی ترکیبات اسانس بذر گیاه، هشت ترکیب عمده شناسایی شد که فراوانی آنها در بین جمعیت های مختلف متغیر بود. این ترکیبات شامل آلفا -پینن (۲۸.۶%–۱۱.۲%)، لیمونن (۱۷.۶%-۴.۶%)، ترپینیل استات (۱۳.۲%–۱.۲%)، آلفا -اودسمول استات (۱۰.۶%–۴.۴%)، ترانس-کاریوفیلن (۶.۱%–۲.۱%)، بتا-اودسمول (۸.۲%–۱.۱%)، ژرانیل لینالول (۶.۶%–۲.۴%) و وربنن (۴.۷%–۱.۵%) بودند. در کل آلفا-پینن و لیمونن به عنوان ترکیبات اصلی در تمام جمعیت ها یافت شدند. علاوه بر این، ترکیب آلفا-اودسمول استات نیز در اغلب مناطق به صورت پایدار و با درصدی بین ۵ تا ۱۰ درصد وجود داشت. بیشترین میزان این ترکیب در مناطق پل دختر (۱۰.۶%) و لشکر بلوکی (۱۰.۲%) و کمترین آن در منطقه کرند به سرپل ذهاب (۴.۴%) وجود داشت. ترانس-کاریوفیلن نیز در بیشتر نمونه ها یافت شد و بیشترین و کمترین مقدار به ترتیب در منطقه قائمیه با ۱۲.۶% و منطقه روستای کشکو ۲.۱% گزارش گردید. نتایج تجزیه خوشه ای و تجزیه بای پلات گیاه پنج انگشت براساس کمیت و کیفیت اسانس، رویشگاه های مورد مطالعه را در پنج گروه قرار داد.نتیجه گیری: براساس نتایج، مشخص شد که بازده اسانس و تنوع ترکیبات آن تحت تاثیر عوامل مختلفی ازجمله منشا ژنتیکی، شرایط اقلیمی و ویژگی های محیطی قرار دارد. با توجه به درصد بالای آلفا -پینن در ترکیب اسانس این گیاه، استفاده از آن در صنایع دارویی، غذایی و آرایشی-بهداشتی می تواند مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

بازده اسانس ، مونوترپن ، آلفا-پینن ، لیمونن ، اسانس