ترسیم روندهای پژوهشی در نشریه تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران: تحلیل کتاب سنجی و هم رخدادی واژگان

چکیدهسابقه و هدف: تحلیل های کتاب سنجی ابزاری کارآمد برای ترسیم نقشه دانش و شناسایی روندهای پژوهشی محسوب می شوند. بااین حال، تمرکز این تحلیل ها عمدتا بر تولیدات علمی بین المللی است و مجلات ملی که میزبان پژوهش های بومی هستند، کمتر موردتوجه قرار می گیرند. این مطالعه باهدف تحلیل کتاب سنجی مقالات نشریه تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران نمایه شده در اسکوپوس (Scopus) طراحی شد.مواد و روش ها: این پژوهش ازنظر هدف، کاربردی و ازنظر نوع، یک مطالعه علم سنجی گذشته نگر است. جامعه موردبررسی شامل ۲۳۵ مقاله منتشرشده در نشریه تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران و نمایه شده در پایگاه اسکوپوس تا تاریخ ۳۰ مهر ۱۴۰۴ بود. داده های کتاب شناختی شامل نویسندگان سال انتشار، و کلیدواژه ها از اسکوپوس استخراج و در نرم افزار اکسل یکسان سازی شدند. سایر شاخص های موردبررسی ازجمله تعداد دفعات استناد (Citation)، شاخص تاثیر استنادی وزن دهی شده بر اساس رشته (Field-Weighted Citation Impact: FWCI)، تعداد دفعات خوانش در مندلی (Mendeley readership)، صدک برجستگی (Prominence Percentile) ، و حوزه موضوعی سایول(SciVal Topics) برای هر مقاله استخراج گردید. بعد از یکدست سازی نام نویسندگان، مولفان با تعداد مقاله بیشتر هم مشخص شدند. همچنین برای ترسیم نقشه هم رخدادی واژگان از نرم افزار VOSviewer استفاده شد. در تحلیل هم واژگانی ابتدا کلیدواژه ها استخراج و پس از یکسان سازی و ایجاد تزاروس، نقشه هم رخدادی ترسیم گردید.نتایج: یافته ها نشان داد ۹۰ مقاله (۲/۳۸٪) حداقل یک استناد دریافت کرده اند. میانگین استناد برای مقالات دارای استناد ۸/۱ بود. نتایج نشان داد، بیش از ۱۵۹ گونه گیاهی از ۴۲ خانواده در این مقالات موردبررسی قرارگرفته اند. بیشترین پژوهش ها مربوط به جنس های Satureja, Nepeta, Salvia, Mentha, Papaver, Thymus, Allium, Artemisia, Citrus, Dracocephalum, Lallemantia, Stachys و Viola بود، و به تبع آن، اکثر گونه های مطالعه شده در خانواده های Lamiaceae، Asteraceae و Apiaceae جای داشتند. تحلیل ۱۱۳۵ کلیدواژه نویسندگان، ۱۲ طبقه موضوعی اصلی را آشکار کرد. نقشه هم رخدادی واژگان، ۴۷ کلیدواژه پرتکرار را در ۸ خوشه مجزا گروه بندی کرد. کلیدواژه Essential oil و Medicinal plant به ترتیب با ۶۴ و ۴۶ بار تکرار هسته مرکزی شبکه را تشکیل دادند. کلیدواژه های Antioxidant activityبا ۲۹ بار تکرار،Drought stress ،Flavonoid و Proline نیز هر یک با ۱۶ بار تکرار از کلیدواژه های بسیار پرکاربرد هستند. تحلیل هم تالیفی نشان داد که از میان ۶۴۹ نویسنده مشارکت کننده، تنها ۹۹ نفر حداقل یک همکاری مشترک با سایر نویسندگان در مجموعه مقالات موردبررسی داشته اند.نتیجه گیری: نشریه تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران تمرکز قابل توجهی بر گونه های بومی با ارزش به ویژه گونه های جنس Satureja و همچنین بررسی چالش های اکولوژیکی مرتبط مانند تنش خشکی دارد. بااین حال، پرداختن به حوزه های نوظهور مانند نانوتکنولوژی هنوز در تعداد محدودی از مقالات اخیر دیده می شود و این موضوعات هنوز در مرحله آزمایشی بوده و برای تبدیل شدن به یک جهت پژوهشی پایدار، نیاز به گسترش دارند. با توجه به اهمیت همکاری های علمی در ارتقای دیده شدن و اثرگذاری پژوهش ها، بررسی ظرفیت های همکاری بین المللی در مطالعات آینده می تواند مفید باشد. ترغیب و دعوت از نویسندگان پرتاثیر برای انتشار مقالات مروری سیستماتیک در زمینه های کانونی مجله و همچنین فعال سازی و تقویت حضور رسمی مجله در شبکه های اجتماعی علمی مانند ریسرچ گیت جهت افزایش دسترس پذیری و مشاهده پذیری مقالات پیشنهاد می گردد. همچنین تشکیل کنسرسیوم های پژوهشی بین رشته ای با مشارکت متخصصان حوزه های گیاه شناسی، شیمی، داروسازی، علوم اجتماعی و فناوری های نوین، می تواند به تمرکز بر پژوهش های عمیق تر و کاربردی تر روی گونه های بومی و همچنین بررسی ابعاد اقتصادی و اجتماعی آن ها منجر شود.

کلیدواژه ها:

تحلیل کتاب سنجی ، نشریه تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران ، علم سنجی ، هم رخدادی واژگان ، VOSviewer