مدیریت بهره برداری پایدار از منابع آب سطحی با استفاده از مدل تلفیقی SWOT-QSPM (مطالعه موردی: استان کردستان)

زمینه و هدف: مدیریت راهبردی منابع آب ابزاری موثر و مناسب به منظور حفاظت از منابع آب محسوب می شود. از این رو، این پژوهش با هدف تعیین و اولویت بندی راهبردهای مدیریتی مناسب برای بهره برداری پایدار از منابع آب سطحی در استان کردستان با استفاده از مدل تلفیقی QSPM-SWOT انجام شد. روش بررسی: در این پژوهش کاربردی، پس از انجام مطالعه های اولیه کتابخانه ای و میدانی و نشست های مشترک با کارشناسان و افراد آگاه به مسائل منابع آب و منطقه (استادان، کارشناسان آب منطقه ای، کارشناسان جهادکشاورزی و بهره برداران) و به منظور مدیریت بهره برداری پایدار از منابع آب سطحی استان کردستان، نسبت به تعیین عوامل درونی (نقاط قوت و ضعف) و عوامل بیرونی (فرصت ها و تهدیدهای) موثر بر مدیریت منابع آب اقدام شد. پس از تنظیم پرسشنامه و نظرسنجی از یک گروه ۳۰ نفره متشکل از کارشناسان و خبرگان به عنوان گروه تصمیم گیرنده، رتبه و اهمیت هر یک از عوامل موثر تعیین، و راهبرد و راهکارهای مناسب با استفاده از رویکرد تلفیقی SWOT-QSPM مشخص و اولویت بندی شدند. یافتهها: بر اساس نتایج حاصل، بارش زیاد در منطقه با امتیاز نهایی برابر با ۲۴۴/۰ مهم ترین نقطه قوت، و افت کمی و کیفی منابع آب سطحی با امتیاز نهایی برابر با ۱۷۴/۰ مهم ترین و اثرگذارترین نقطه ضعف در مدیریت منابع آب استان کردستان بود. در همین حال، انجام اقدامات آبخیزداری با امتیاز نهایی برابر با ۲۶۵/۰ و بروز پدیده ی خشکسالی و تغییرات اقلیمی با امتیاز نهایی برابر با ۱۸۲/۰ به ترتیب به عنوان مهم ترین فرصت و عامل تهدیدکننده در مدیریت پایدار منابع آب سطحی استان کردستان شناسایی شدند. از طرفی، امتیاز کلی عوامل درونی و بیرونی به ترتیب برابر با ۱۶/۲ و ۶۱/۲ و بیان گر غلبه ضعف ها بر قوت ها و فرصت ها بر تهدیدها بود. نتایج پردازش ماتریس عوامل درونی-بیرونی (تعیین راهبرد) نشان داد که موقعیت راهبردی مدیریت بهره برداری منابع آب سطحی استان کردستان در وضعیت کنونی در جایگاه محافظه کارانه قرار دارد. همچنین، نتایج ماتریس QSPM نشان داد که اجرای اقدامات لازم برای افزایش سطح آگاهی عمومی در خصوص اهمیت و مصرف بهینه آب با اختصاص بیشینه امتیاز جذابیت نهایی، اولین اولویت مرتبط با راهبرد محافظه کارانه برای مدیریت بهره بردای پایدار از منابع آب استان کردستان بود. بحث و نتیجه گیری: نتایج حاصل از این پژوهش با ارائه بینشی کامل از وضعیت کنونی بهره برداری از منابع آب سطحی استان کردستان، راهبردهای متناسب با شرایط موجود برای دستیابی به توسعه بهره برداری پایدار از منابع آب را ارائه کرد. از این رو، اجرا راهکارهای مدیریتی تدوین شده با هدف تضمین بهره برداری پایدار از منابع آب سطحی در منطقه مورد مطالعه باید مدنظر قرار گیرند. از طرفی، نسبت به برنامه ریزی اجرایی و ایجاد و تقویت زیرساخت های متناسب با اقدامات راهبردی تدوین شده توصیه می شود.

کلیدواژه ها:

منابع آب ، راهبرد مدیریتی ، ماتریس ارزیابی ، مدل SWOT.