واکاوی سیاست های دولت پهلوی در مکانیزاسیون کشاورزی و پیامدهای زیست محیطی و اجتماعی آن در دشت گرگان (۱۳۴۱-۱۳۵۷)

سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 84

فایل این مقاله در 34 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_HVRI-4-1_006

تاریخ نمایه سازی: 15 آبان 1405

چکیده مقاله:

سیاست های نوسازی کشاورزی در دوره پهلوی دوم، به ویژه پس از اصلاحات ارضی ۱۳۴۱، بر گذاری شتابان از کشاورزی سنتی به کشاورزی مکانیزه تاکید داشت. دشت گرگان به عنوان یکی از قطب های مهم تولید پنبه، یکی از کانون های اصلی اجرای این سیاست ها بود. این پژوهش به جای مفروض گرفتن پیشینی نتیجه این گذار، با تکیه بر چارچوب اکولوژی سیاسی و اقتصاد سیاسی کشاورزی، می کوشد نسبت میان اهداف فن سالارانه دولت و واقعیت های مستندشده در اسناد استانی را در دشت گرگان (۱۳۴۱-۱۳۵۷) بررسی کند و بپرسد که ورود تراکتور، کمباین، چاه عمیق و موتورپمپ در این منطقه با چه تحولاتی در وضعیت بوم شناختی و ساختار اجتماعی روستا همراه بود و این فرایند محلی چه نسبتی با روندهای کلان تر ملی مانند افزایش درآمدهای نفتی، صنعتی شدن و مهاجرت شهر-روستا داشته است. یافته های پژوهش، که بر پایه اسناد وزارت کشاورزی، گزارش های استانداری و ساواک، و مطبوعات آن دوره به دست آمده، نشان می دهد که گسترش بی ضابطه تراکتور و کمباین با کاهش تقاضا برای نیروی کار یدی کارگران فصلی و خوش نشینان و افزایش مهاجرت به حاشیه شهرها همراه بود؛ همچنین ترویج حفر چاه های عمیق و موتورپمپ های دیزلی با افول قنوات، افت تراز آب های زیرزمینی و شوری خاک در بخش هایی از دشت مقارن شد. شواهد موجود همچنین نشان می دهد که تسهیلات اعتباری مکانیزاسیون عمدتا در اختیار مالکان بزرگ قرار گرفت که به تمرکز سرمایه فنی و در برخی موارد مستندشده، گسترش بهره برداری به اراضی جنگلی و مرتعی انجامید. از آنجا که این فرایندها هم زمان با تحولات اقتصادی و جمعیتی در سطح ملی رخ داد، این پژوهش مکانیزاسیون را نه به عنوان تنها علت، بلکه یکی از عوامل مستند موثر در فشار زیست محیطی و اجتماعی دشت گرگان در سال های پایانی حکومت پهلوی در نظر می گیرد.

نویسندگان

صمد دارائی

کارشناسی ارشد تاریخ ایران دوره اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران.

محسن رحمتی

استاد گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران