دروغ رسانی و اخبار جعلی به مثابه پدیده ای زبانی–گفتمانی مروری انتقادی بر رویکردهای زبان محور و تحلیل گفتمان انتقادی

دروغ رسانی به معنای گمراه سازی عامدانه مخاطب ازطریق تولید و توزیع اطلاعات نادرست، در سال های اخیر به یکی از چالش های اساسی جوامع معاصر، به ویژه در بستر رسانه های دیجیتال و شبکه های اجتماعی بدل شده است. اگرچه بخش قابل توجهی از پژوهش های موجود، این پدیده را از منظرهای ارتباطی، سیاسی یا فناورانه بررسی کرده اند، نقش زبان و گفتمان در تولید، مشروعیت بخشی و اثرگذاری دروغ رسانی کمتر به صورت نظام مند مورد توجه قرار گرفته است. مقاله حاضر، با رویکردی توصیفی -تحلیلی می کوشد دروغ رسانی را به مثابه پدیده ای زبانی و گفتمانی مفهوم پردازی کند و ظرفیت های تحلیل گفتمان انتقادی را در پیوند با رویکردهای زبان محور برای مطالعه اخبار جعلی بررسی کند. به این منظور، ابتدا ضمن مروری بر تعاریف و تمایزهای مفهومی مرتبط با دروغ رسانی در برابر غلط رسانی و اخبار جعلی، پیشینه پژوهش های بین المللی و فارسی در این حوزه، به صورت انتقادی بررسی شده است و سپس، با تکیه بر چهارچوب زبان محور ارائه شده از سوی گریو و وودفیلد (۲۰۲۳) و بازخوانی انتقادی یک نمونه تحلیلی معتبر، نشان داده شده است که چگونه برخی از ویژگی های زبانی، همچون تراکم اطلاعاتی، قطعیت نمایی و شیوه های ارجاع به منابع، در تولید باورپذیری اخبار جعلی نقش ایفا می کنند و در چهارچوب تحلیل گفتمان انتقادی، با روابط قدرت و ایدئولوژی پیوند می یابند. یافته ها نشان دهنده آن است که تلفیق تحلیل زبان محور و تحلیل گفتمان انتقادی می تواند چهارچوبی منسجم تر برای فهم دروغ رسانی در رسانه های معاصر فراهم آورد. در پایان، ضمن تبیین محدودیت ها، مسیرهایی برای پژوهش های آینده، به ویژه در بافت زبان فارسی، پیشنهاد شده است.

کلیدواژه ها:

تحلیل گفتمان انتقادی ، رسانه های دیجیتال ، اخبار جعلی ، دروغ رسانی ، غلط رسانی