شناسایی پیشران ها و ترسیم سناریوهای توسعه هوش مصنوعی تصمیم یار قضایی در افق ۱۴۱۵: مطالعه ای آینده پژوهانه مبتنی بر شواهد با تمرکز بر نظام قضایی ایران

ورود هوش مصنوعی به نظام قضایی به ویژه در سطحی فراتر از خودکارسازی امور اداری در حال تغییر تدریجی شیوه انجام و پشتیبانی از فعالیت های قضایی است. امروزه برخی سامانه های هوشمند می توانند در بازیابی منابع و دانش، حقوقی، تحلیل اسناد، خلاصه سازی پرونده ها، شناسایی مسائل حقوقی و حتی ارائه پیشنهادهایی مرتبط با تصمیم قضایی به قاضی کمک کنند. این تحول در کنار فرصت های قابل توجه، پرسش های مهمی درباره فناوری، حقوق، سازمان قضایی، استقلال قاضی و مسئولیت حرفه ای ایجاد کرده است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی پیشران های موثر بر توسعه هوش مصنوعی تصمیم یار قضایی و ترسیم آینده های بدیل آن در افق ۱۴۱۵ انجام شده است. پژوهش از نظر جهت گیری کاربردی و از نظر هدف اکتشافی و آینده پژوهانه است و برای دستیابی به اهداف خود از تحلیل شواهد ثانویه، مرور هدفمند، ادبیات، بررسی اسناد و پایش تحولات نوظهور استفاده کرده است. پیکره اصلی پژوهش شامل ۲۶ منبع منتخب در چهار دسته «اسناد و شواهد ایران، چارچوب های حکمرانی بین المللی، مطالعات علمی و تجربی حوزه قضایی، و منابع اجتماعی - فنی و آینده پژوهی» بود. نتایج کدگذاری محتوایی به شناسایی ۱۵ عامل موثر انجامید. بیشترین شواهد به موضوعاتی مانند حساسیت و دامنه کاربردهای هوش مصنوعی، ضرورت نظارت انسانی و حفظ استقلال قضایی، چگونگی ادغام فناوری در سازمان، تنظیم گری و پاسخگویی، فشار ناشی از افزایش بهره وری و همچنین مشروعیت و انصاف مربوط بود. بررسی نقش این عوامل نیز نشان داد که حکمرانی و کیفیت داده، قابلیت اعتماد فنی سامانه، زیرساخت، میزان ادغام سازمانی، تنظیم گری و پاسخگویی، نظارت انسانی، توانمندی قضات، ارزیابی مستمر و فشار ناشی از حجم پرونده ها از مهم ترین نیروهای شکل دهنده مسیر توسعه هوش مصنوعی تصمیم یار قضایی هستند. بررسی وضعیت ایران نشان می دهد که موضوع دیگر صرفا در سطح سیاست گذاری و برنامه ریزی قرار ندارد و به مرحله استقرار اولیه وارد شده است. وجود بیش از ۱۰۰ میلیون تصمیم قضایی گمنام سازی شده، بیش از ۹۰۰ وب سرویس قضایی، بیش از یک میلیارد تراکنش اطلاعاتی طی پنج سال و گزارش بیش از هزار پرسش روزانه از دستیار هوشمند قاضی، نشانه هایی از این گذار هستند. با این حال، اطلاعات عمومی و مستقلی درباره نرخ خطا، میزان سوگیری، کیفیت حقوقی خروجی ها و تاثیر واقعی سامانه بر کیفیت آرای قضایی هنوز منتشر نشده است. بر اساس یافته ها دو عدم قطعیت راهبردی «بلوغ فنی داده ای و قابلیت اعتماد سامانه» و «بلوغ حکمرانی حقوقی - انسانی» به عنوان دو محور اصلی سناریوها انتخاب شدند. ترکیب این دو عدم قطعیت چهار سناریوی «قاضی تقویت شده و پاسخگو»، «شتاب الگوریتمی بی مهار احتیاط»، «نهادی و هوشمندسازی پراکنده» و «شکننده» را شکل داد. یافته های پژوهش نشان می دهد که آینده مطلوب تصمیم یاری قضایی صرفا با افزایش توان الگوریتم ها محقق نمی شود؛ بلکه به همزمانی فناوری قابل اعتماد، داده های باکیفیت، نظارت و کنترل انسانی معنادار و سازوکارهای شفاف پاسخگویی نیاز دارد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، تصمیم یار ، قضایی ، نظام قضایی ایران