اعتبار سنجی قضایی ادله نوین حاصل از هوش مصنوعی در دعاوی آلودگی خاک؛ با تاکید بر قانون حفاظت از خاک ۱۳۹۸ و قانون تجارت الکترونیکی

پژوهش حاضر به بررسی چالش ها و فرصت های به کارگیری ادله نوین حاصل از هوش مصنوعی، اینترنت اشیاء و سنجش از دور در فرآیند دادرسی دعاوی آلودگی خاک می پردازد. با توجه به ماهیت پنهان، تدریجی و فنی آلودگی خاک، ادله سنتی غالبا در اثبات منشا آلودگی و احراز رابطه سببیت ناکارآمد هستند. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با واکاوی ظرفیت های قانون حفاظت از خاک مصوب ۱۳۹۸ و قانون تجارت الکترونیکی مصوب ۱۳۸۲ استدلال می کند که داده های حاصل از پایشگرهای هوشمند و تحلیل های الگوریتمی در شمول تعریف «داده پیام» قرار دارند. یافته ها نشان می دهد که تلفیق تکلیف خوداظهاری «پایش» (ماده ۱۸) قانون حفاظت از خاک با قواعد «انتساب داده پیام های خودکار و سیستم های اطلاعاتی مطمئن» مواد ۱۸ و ۱۵ قانون تجارت الکترونیکی، می تواند اعتبار این ادله را تا سطح اسناد رسمی ارتقا داده و انکار آنها را غیر مسموع سازد. با این حال پذیرش مطلق این ادله با چالش هایی نظیر عدم شفافیت الگوریتم ها، معضل جعبه سیاه، تاثیر متغیرهای اقلیمی بر دقت حسگرها و فقدان رویه قضایی منسجم روبرو است. پژوهش حاضر ضمن تبیین جایگاه این ادله در شکل گیری علم قاضی و اعتبار آنها به عنوان «اماره قضایی» یا «شهادت خاموش» راهکارهایی جهت برون رفت از خلاءهای موجود ارائه می دهد. تدوین دستورالعمل فنی-قضایی برای تعیین آستانه مجاز خطا، بهره گیری از فناوری بلاکچین برای تضمین تغییر ناپذیری داده ها، تاسیس صلاحیت کارشناسی میان رشته ای جرم شناسی دیجیتال محیط زیستی و نهادینه سازی نقش هوش مصنوعی به عنوان همیار دادگاه و نه جایگزین قاضی از جمله پیشنهادات اصلی این پژوهش برای گذار به دادرسی هوشمند و تحقق عدالت زیست محیطی است.

کلیدواژه ها:

آلودگی خاک ، هوش مصنوعی ، ادله الکترونیکی ، قانون حفاظت از خاک ، قانون تجارت الکترونیکی