تبیین پیوند انسان، ادراک و فضا در معماری معاصر با تاکید بر رویکرد انسان محور و عصب زیباشناختی

در دهه های اخیر همگرایی مباحث، پدیدارشناسی روان شناسی محیطی، علوم شناختی و عصب زیباشناسی افق تازه ای برای فهم فضا و معماری گشوده است؛ افقی که در آن معماری نه صرفا به عنوان مجموعه ای از احجام و سطوح کالبدی، بلکه به مثابه رویدادی زیسته در پیوند تنگاتنگ، بدن، ادراک و فرهنگ درک می شود. این پژوهش با رویکردی تحلیلی- نظری و بر پایه ی مرور نظام مند ادبیات مرتبط به واکاوی نسبت میان انسان، ادراک و فضا می پردازد و می کوشد نشان دهد که درک بدنمند می تواند بنیانی مفهومی برای طراحی فضاهایی معناخیز، زیباگر و سلامت محور فراهم آورد. در این راستا ابتدا جریان های اصلی اندیشه در زمینه معماری پدیدارشناختی، معماری مبتنی بر تجربه ی زیسته، روان شناسی محیطی، گرایش های زیست دوستانه و عصب زیباشناسی بررسی شده و بر اساس آنها مدلی مفهومی در سه لایه ی درهم تنیده حسی بدنی، شناختی عصبی و معنایی فرهنگی صورت بندی می شود. در این مدل ویژگی های کالبدی فضا همچون نور، ریتم، فضایی، تناسبات، مصالح و حضور عناصر طبیعی به منزله ی محرک های حسی عمل کرده، شبکه های عصبی مرتبط با لذت، آرامش، استرس و احساس امنیت را برمی انگیزند و نهایتا در قالب معنا، خاطره و حس تعلق فضایی تفسیر می شوند. بر پایه این چارچوب، الگوی روش شناختی ای پیشنهاد می شود که ترکیبی از روش های کیفی پدیدارشناختی مانند مشاهده، مصاحبه ی عمیق و ترسیم نقشه های ادراکی با روش های سنجش عصب زیستی نظیر ثبت فعالیت الکتریکی مغز، طیف نگاری کارکردی نزدیک به فروسرخ، ثبت هدایت الکتریکی پوست، ردیابی حرکت چشم و بهره گیری از فضاهای شبیه سازی شده به کمک واقعیت مجازی است. یافته های نظری پژوهش حاکی از آن است که طراحی مبتنی بر انسان هنگامی که با اصول عصب زیباشناختی همسو شود می تواند به کاهش تنش و فشار روانی، تقویت آرامش و احساس امنیت، ارتقای کارکردهای شناختی و افزایش حس تعلق و مشارکت کاربران بینجامد و بدین ترتیب، معماری را به تجربه ای عمیق تر، انسانی تر و سلامت محور بدل سازد.

کلیدواژه ها:

عصب زیباشناسی ، درک بدن مند ، ادراک فضا ، پدیدارشناسی ، معماری ، طراحی انسان محور