تحلیل حقوقی مسئولیت مدنی ناشی از هوش مصنوعی در قراردادهای الکترونیکی با رویکرد تطبیقی به حقوق ایران و اتحادیه اروپا

پیشرفت شتابان فناوری های هوش مصنوعی و کاربرد روزافزون آن در فرایند انعقاد تفسیر و اجرای قراردادهای الکترونیکی نظام های حقوقی را با چالش های بی سابقه ای در حوزه مسئولیت مدنی مواجه ساخته است. ویژگی هایی همچون خودمختاری نسبی الگوریتمی و قابلیت یادگیری مستمر انتساب سنتی تقصیر و احراز رابطه سببیت را با دشواری های جدی روبه رو کرده است. مقاله حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و رویکرد تطبیقی به بررسی مبانی ارکان و چالش های مسئولیت مدنی ناشی از عملکرد هوش مصنوعی در قراردادهای الکترونیکی در دو نظام حقوقی ایران و اتحادیه اروپا می پردازد. یافته ها نشان می دهد که در حقوق ایران با وجود ظرفیت های موجود در قواعد عام مسئولیت مدنی نظیر قاعده اتلاف تسبیب و نظریه فعل غیر، خلا تقنینی آشکاری در زمینه مقررات اختصاصی هوش مصنوعی وجود دارد و نظام سنتی مبتنی بر تقصیر پاسخگوی پیچیدگی های فناوری های خودمختار نیست؛ در مقابل اتحادیه اروپا با تصویب مقررات هوش مصنوعی و بازنگری در دستورالعمل مسئولیت محصول چارچوبی دوگانه مبتنی بر مسئولیت محض برای تولیدکنندگان و مسئولیت مبتنی بر تقصیر تسهیل شده برای بهره برداران سیستم های پرخطر طراحی کرده است. با این حال این چارچوب عمدتا معطوف به مسئولیت غیرقراردادی است و خلا قواعد اختصاصی در حوزه مسئولیت قراردادی ناشی از هوش مصنوعی همچنان پابرجاست. مقاله در پایان با الهام از رویکرد اتحادیه اروپا و با تکیه بر ظرفیت های فقه امامیه و حقوق موضوعه، ایران راهکارهایی برای نظام حقوقی ایران ارائه می دهد که شامل تدوین مقررات اختصاصی مبتنی بر رویکرد ریسک محور و وارونگی بار اثبات در سیستم های پرخطر، ایجاد مسئولیت تضامنی میان تولیدکننده و بهره بردار و الزام به بیمه اجباری است.

کلیدواژه ها:

مسئولیت مدنی ، هوش مصنوعی ، قراردادهای الکترونیکی ، حقوق ایران ، اتحادیه اروپا ، مقررات هوش مصنوعی ، مسئولیت محض ، مسئولیت مبتنی بر تقصیر