مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در به کارگیری سامانه های هوش مصنوعی پرخطر با تاکید بر پلیس و نظام عدالت کیفری در حقوق ایران با نگاهی به آیین نامه هوش مصنوعی اتحادیه اروپا (AI Act)

گسترش سامانه های هوش مصنوعی در حوزه های حساس از جمله پلیس، اجرای قانون و عدالت کیفری، موجب شده است که بسیاری از تصمیمات موثر بر آزادی، حیثیت، حریم خصوصی و برابری اشخاص نه صرفا توسط انسان، بلکه از طریق سازوکارهای الگوریتمی و داده محور اتخاذ شوند. این تحول پرسش های تازه ای را درباره انتساب رفتار مجرمانه، پاسخگویی سازمانی، مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی و نیز حدود مداخله فناوری در قلمرو حقوق بنیادین ایجاد کرده است. در ادبیات حقوقی موجود، به ویژه در آثار فارسی درباره مسئولیت کیفری هوش مصنوعی این نتیجه تکرار شده است که برای خود هوش مصنوعی مسئولیت کیفری مستقلی شناخته نشده و چنین انتسابی با موانع جدی نظری و عملی مواجه است؛ از جمله فقدان شخصیت حقوقی، فقدان اراده و شعور انسانی و ناتوانی در تحقق اهداف مجازات های کلاسیک. در مقابل، اشخاص حقوقی به عنوان سازندگان، مالکان، بهره برداران و تنظیم گران سامانه های هوش مصنوعی می توانند بر پایه مبانی مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی موضوع پاسخگویی قرار گیرند. قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ در ایران با پذیرش مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در ماده ۱۴۳ و پیش بینی مجازات های متناسب در مواد ۲۰ تا ۲۳ نخستین گام جدی را در جهت شناسایی پاسخگویی سازمانی برداشته است؛ با این حال، این مقررات به طور مستقیم برای مواجهه با فناوری های نوین به ویژه سامانه های هوش مصنوعی پرخطر طراحی نشده اند. از سوی دیگر، آیین نامه هوش مصنوعی اتحادیه اروپا (AI Act) با رویکردی مبتنی بر ریسک، سامانه های پرخطر را در ضمیمه ۳ شناسایی کرده و برای آنها الزامات سختگیرانه ای در زمینه مدیریت ریسک، شفافیت، نظارت انسانی و مستندسازی مقرر نموده است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در به کارگیری سامانه های هوش مصنوعی پرخطر را در حقوق ایران بررسی می کند و نشان می دهد که با تکیه بر مبانی موجود در حقوق کیفری ایران و با الهام از مدل تنظیم گری AI Act، می توان رژیمی موثر برای پاسخگویی سازمانی در حوزه پلیس و عدالت کیفری طراحی کرد؛ رژیمی که از یک سو مانع خلا مسئولیت می شود و از سوی دیگر با حفاظت از حقوق بنیادین شهروندان نوآوری مسئولانه را ممکن می سازد.

کلیدواژه ها:

مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی ، هوش مصنوعی پرخطر ، پلیس هوشمند ، عدالت کیفری ، نظارت انسانی