روایت هفت رنگ و سازه سپیدار؛ خوانشی یکپارچه از معنا، کالبد و اقلیم در خانه های قاجاری شیراز

خانه های تاریخی شیراز در دوره قاجار را نمی توان صرفا به عنوان مجموعه ای از عناصر کالبدی و تزئینی مطالعه کرد؛ زیرا در ساختار آنها، نظامی از معنا، فن ساخت و پاسخگویی به شرایط محیطی در ارتباط با یکدیگر شکل گرفته است. این پژوهش با هدف تبیین پیوند میان سه لایه معناشناختی، کالبدی و اقلیمی در خانه های قاجاری شیراز انجام شده است. رویکرد پژوهش کیفی و تفسیری است و برای تحلیل کاشی نگاره های روایی از چارچوب سه مرحله ای شمایل شناسی اروین پانوفسکی شامل توصیف پیشاشمایل نگارانه، تحلیل شمایل نگارانه و تفسیر شمایل شناسانه استفاده شده است. داده های پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه ای و اسنادی و مشاهده و ثبت تصویری نمونه های مورد مطالعه گردآوری شده اند. در بخش تحلیلی خانه های عطروش، صالحی، فروغ الملک و منطقی نژاد به عنوان نمونه های دارای تزئینات روایی مورد توجه قرار گرفته اند. یافته ها نشان می دهد که کاشی نگاره های این خانه ها را می توان در سه جریان عمده شامل تداوم فرهنگ مذهبی و حماسی، مواجهه با مظاهر تجدد و بازنمایی زندگی روزمره و تمایلات شخصی دسته بندی کرد. در کنار این نظام تصویری، گونه های مختلف سقف های تخت چوبی و سلسله مراتب تزئینی آنها رابطه میان اهمیت فضایی، ساختار و بیان بصری را آشکار می کنند. از سوی دیگر، سازماندهی فضایی، جهت گیری بند، حیاط مرکزی، آب و پوشش گیاهی و مصالح بومی مجموعه ای از راهبردهای غیر فعال اقلیمی را شکل داده اند. بر این اساس معماری خانه های قاجاری شیراز را می توان به مثابه نظامی یکپارچه دانست که در آن معنا، کالبد و اقلیم در سطوح مختلف با یکدیگر تعامل دارند. اهمیت این یافته ها برای معماری معاصر در امکان بازخوانی اصول نهفته در این نظام به جای تقلید مستقیم از فرم های تاریخی نهفته است.

کلیدواژه ها:

خانه های تاریخی شیراز ، دوره قاجار ، شمایل شناسی ، پانوفسکی ، کاشی نگاره ، معماری اقلیمی