کوکتل های فاژی به عنوان راهبردهای نوظهور ضدعفونی زیستی: مروری روایی بر کاربردها، چالش های فرمولاسیون و موانع انتقال به کاربرد عملی

سابقه و هدف: عفونت های مرتبط با مراقبت های بهداشتی و افزایش مقاومت آنتی بیوتیکی از مهم ترین چالش های نظام سلامت جهانی هستند. در این میان، کوکتل های فاژی به دلیل اختصاصیت بالا، توانایی تکثیر در محل آلودگی، کاهش احتمال ایجاد مقاومت و سازگاری با محیط زیست، به عنوان جایگزینی امیدبخش برای روش های متداول مطرح شده اند. با وجود مطالعات متعدد، هنوز جمع بندی جامعی از کاربردهای این فناوری وجود ندارد. از این رو، این مطالعه با هدف مرور روایی شواهد موجود درباره کاربرد کوکتل های فاژی در کنترل آلودگی های میکروبی در حوزه های درمانی، صنایع غذایی، دام و طیور و محیط، انجام پذیرفت. مواد و روش ها: این مطالعه به صورت مرور روایی انجام شد. مقالات منتشرشده بین سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ از پایگاه های PubMed، Scopus، Web of Science، Google Scholar و پایگاه های ثبت اختراع جستجو و بررسی شدند. مطالعات بر اساس حوزه کاربرد، پاتوژن های هدف، ویژگی های ماتریکس، نوع فرمولاسیون فاژی و روش کاربرد طبقه بندی و تحلیل شدند. یافته ها: میزان کاهش بار میکروبی توسط کوکتل های فاژی از حدود ۱٫۵ تا بیش از ۷ log متغیر بود و به نوع پاتوژن، ویژگی های ماتریکس، تیتر فاژ، زمان تماس، شرایط محیطی و بار آلی وابسته بود. کوکتل های فاژی به دلیل دامنه میزبانی گسترده تر و کاهش احتمال ایجاد مقاومت، اثربخشی بیش تری نشان دادند. همچنین فرمولاسیون های محافظتی یا کپسوله شده موجب افزایش پایداری و کارایی فاژها شدند. بیش ترین شواهد مربوط به ایمنی مواد غذایی بود، در حالی که کاربردهای بالینی و تصفیه آب و فاضلاب عمدتا در مراحل آزمایشگاهی یا پایلوت قرار دارند. تشکیل بیوفیلم، تابش UV، خشک شدن سطوح و چالش های رگولاتوری از مهم ترین محدودیت ها بودند. استنتاج: کوکتل های فاژی به عنوان نسل جدید ضدعفونی کننده های زیستی، ظرفیت بالایی برای کنترل آلودگی های میکروبی و کاهش وابستگی به آنتی بیوتیک ها دارند. توسعه کاربرد آن ها مستلزم بهینه سازی فرمولاسیون، استانداردسازی روش های ارزیابی و تدوین چارچوب های رگولاتوری شفاف است تا این فناوری به یکی از اجزای کلیدی راهبردهای کنترل پایدار آلودگی های میکروبی در چارچوب One Health تبدیل شود.

کلیدواژه ها:

phage cocktails ، biological disinfection ، antimicrobial resistance ، biofilm control ، surface decontamination ، One Health ، food safety ، کوکتل فاژی ، ضدعفونی زیستی ، مقاومت آنتی بیوتیکی ، کنترل بیوفیلم ، ضدعفونی سطوح ، رویکرد سلامت واحد ، ایمنی غذایی