اقتصاد توجه و کودکان اینفلوئنسر در ایران: بازاندیشی در مرزهای میان کار و کودکی

گسترش شبکه های اجتماعی و استقرار منطق «اقتصاد توجه» در ایران، زمینه ساز شکل گیری گونه های نوینی از کار شده است که در آن کودکان به تولیدکنندگان توجه و ارزش اقتصادی بدل می شوند. این وضعیت، مرزهای سنتی میان کودکی، بازی و کار را دچار ابهام کرده و پرسش های بنیادینی درباره حقوق کودک، عاملیت و پیامدهای روانی اجتماعی این نوع از حضور دیجیتال مطرح می سازد. پژوهش حاضر با هدف تبیین تجربه زیسته کودکان فعال در شبکه های اجتماعی و بازاندیشی در مفهوم «کودک کار دیجیتال» در بستر اقتصاد توجه ایران انجام شده است. مطالعه با رویکرد کیفی و با بهره گیری از مردم نگاری دیجیتال و مصاحبه های نیمه ساختاریافته انجام شد. داده ها از طریق مشاهده نظام مند صفحات مجازی و انجام ۸۱ مصاحبه با کودکان فعال در فضای مجازی، والدین، معلمان و کارشناسان گردآوری و به روش تحلیل مضمون تحلیل گردید. چارچوب نظری پژوهش تلفیقی ست از چارچوب محوری مطالعه یعنی «اقتصاد توجه»، با رویکردهای نظری بازنمایی، کنشگر–شبکه، و مدل زیست بوم شناختی. یافته ها به شناسایی هفت مضمون کانونی انجامید که شامل بازاریابی کودک در فضای مجازی، شکل گیری هویت نمایشی، ابزاری شدن کودکی، گسست عاطفی خانوادگی، مدیریت برند خانوادگی، خلاهای حقوقی و فشارهای اقتصادی است. نتایج نشان می دهد که در منطق اقتصاد توجه، بدن، احساسات و زندگی روزمره کودک به منبع تولید توجه و ارزش اقتصادی تبدیل شده و اشکال پنهانی از کار کودک در پوشش سرگرمی و بازی بازتولید می شود. براساس نتایج، تدوین چارچوب های حقوقی ویژه کار کودک در فضای دیجیتال، افزایش مسئولیت پذیری پلتفرم ها و ارتقای سواد رسانه ای والدین، برای پیشگیری از نرمال سازی بهره کشی عاطفی و اقتصادی از کودکان در اقتصاد توجه ضروری است. همچنین، حمایت نهادی و نظارت مستمر بر فعالیت های دیجیتال کودکان باید در دستور کار سیاست گذاران قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

اقتصاد توجه ، کودک کار دیجیتال ، کالایی سازی کودکی ، عاملیت پلتفرمی